اگر بینالنهرین را زادگاه نخستین شهرها بدانیم، عمان را باید یکی از نخستین مراکز تجارت بینالمللی جهان نامید.
وقتی از تاریخ باستان سخن میگوییم، ذهن اغلب به سوی مصر، بینالنهرین، یونان یا ایران میرود. اما در گوشه جنوب شرقی شبهجزیره عربستان، سرزمینی وجود داشت که هزاران سال پیش از ظهور بسیاری از دولتهای امروزی، در شبکه تجارت جهانی نقش مهمی ایفا میکرد.
این سرزمین عمان بود؛ کشوری که در روزگار باستان با نام «مَجان» شناخته میشد و یکی از مهمترین مراکز استخراج مس در جهان به شمار میرفت.
تاریخ باستان عمان، داستان مردمانی است که میان کوه، صحرا و دریا زندگی میکردند و با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی خود، پلی میان تمدنهای بزرگ شرق و غرب شدند.
نخستین نشانههای حضور انسان در عمان به بیش از صد هزار سال پیش بازمیگردد.
باستانشناسان در نقاط مختلف عمان ابزارهای سنگی، بقایای آتشدانها و آثار سکونت انسانهای شکارچی-گردآورنده را یافتهاند. در آن دوران، اقلیم عمان مرطوبتر از امروز بود. رودخانههای فصلی جریان داشتند و مراتع گستردهای وجود داشت که جانوران فراوانی را در خود جای میداد.
در طول هزاران سال، گروههای انسانی به تدریج از زندگی شکارگری به کشاورزی و دامداری روی آوردند. این تحول زمینه پیدایش نخستین جوامع سازمانیافته را فراهم کرد.
قدیمیترین نام شناختهشده عمان در متون باستانی، «مَجان» است.
Magan در الواح گلی سومریان و اکدیان، که بیش از چهار هزار سال قدمت دارند، بارها ذکر شده است.
برای مردم بینالنهرین، مَجان سرزمینی دوردست اما بسیار ارزشمند بود؛ زیرا مهمترین منبع مس محسوب میشد.
در عصر برنز، مس همان نقشی را داشت که آهن در دوران بعدی و نفت در عصر مدرن ایفا کرد. ابزارها، سلاحها و بسیاری از کالاهای مهم از مس ساخته میشدند. از این رو، سرزمینی که منابع غنی مس داشت از اهمیت فراوانی برخوردار بود.
کوهستانهای عمان دارای ذخایر غنی مس هستند. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که ساکنان این سرزمین از هزاره سوم پیش از میلاد به استخراج و ذوب مس مشغول بودهاند.
کورههای ذوب فلز، ابزارهای معدنی و بقایای کارگاههای فلزکاری در مناطق مختلف کشور کشف شدهاند.
برخی پژوهشگران معتقدند که هزاران تُن مس از عمان به بینالنهرین صادر میشد. کشتیها این فلز ارزشمند را از بنادر عمان به شهرهای سومری منتقل میکردند.
در هزاره سوم پیش از میلاد، میان عمان و تمدنهای بزرگ بینالنهرین روابط گسترده تجاری برقرار بود.
Sumerian Civilization و سپس Akkadian Empire برای تأمین مس به مَجان وابسته بودند.
کتیبههای باستانی از سفر کشتیها میان بنادر خلیج فارس سخن میگویند. این کشتیها مس، سنگهای قیمتی، صدف و کالاهای دیگر را حمل میکردند.
در مقابل، کالاهای ساختهشده، منسوجات و محصولات کشاورزی از بینالنهرین به عمان میرسید.
یکی از درخشانترین دورههای تاریخ باستان عمان به فرهنگ موسوم به «اُمّالنار» تعلق دارد.
این فرهنگ که حدود ۲۶۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد شکوفا شد، به دلیل گورهای سنگی دایرهای شکل خود شهرت دارد.
در این آرامگاهها اشیای فراوانی از جمله:
ظروف سنگی
زیورآلات
ابزار فلزی
مهرهای تجاری
یافت شده است.
وجود این آثار نشان میدهد که جامعه عمانی آن دوره از سطح بالایی از سازمان اجتماعی و مهارتهای فنی برخوردار بوده است.
برخلاف تصور رایج درباره عربستان باستان، عمان تنها سرزمین قبایل کوچنشین نبود.
در سواحل عمان و مناطق داخلی، سکونتگاههای بزرگی شکل گرفته بودند که نقش مراکز تجاری و صنعتی را ایفا میکردند.
برخی از این مراکز به ایستگاههای مهم تجارت دریایی تبدیل شدند و با هند، ایران و بینالنهرین ارتباط داشتند.
موقعیت جغرافیایی عمان موجب شده بود کشتیها در مسیر سفر میان خلیج فارس و اقیانوس هند از بنادر آن استفاده کنند.
یکی از شگفتانگیزترین جنبههای تاریخ عمان، ارتباط آن با تمدن دره سند است.
Indus Valley Civilization که در سرزمین پاکستان و شمال غرب هند امروزی شکوفا شده بود، روابط تجاری گستردهای با عمان داشت.
در محوطههای باستانی عمان، مهرها و اشیایی کشف شدهاند که منشأ آنها دره سند بوده است.
این یافتهها نشان میدهد که چهار هزار سال پیش شبکهای از تجارت دریایی میان عمان، هند و بینالنهرین وجود داشته است.
پس از پایان عصر برنز، عمان وارد دوره جدیدی شد که باستانشناسان آن را عصر آهن مینامند.
در این دوره:
کشاورزی توسعه یافت.
سامانههای آبیاری پیشرفته ایجاد شد.
جمعیت افزایش پیدا کرد.
سکونتگاههای بزرگتری شکل گرفتند.
یکی از مهمترین نوآوریها، توسعه سیستمهای قنات یا «فلج» بود.
Aflaj Irrigation System امکان انتقال آب از مناطق کوهستانی به زمینهای کشاورزی را فراهم میکرد و پایه شکوفایی اقتصادی عمان شد.
در هزاره نخست پیش از میلاد و سپس دوران تاریخی، روابط عمان با ایران عمیقتر شد.
نفوذ Achaemenid Empire احتمالاً به بخشهایی از سواحل جنوبی خلیج فارس رسید.
بعدها در دورههای اشکانی و بهویژه ساسانی، ارتباط سیاسی و اقتصادی میان عمان و ایران افزایش یافت.
بسیاری از کالاها، اندیشهها و فناوریها از طریق خلیج فارس میان دو منطقه مبادله میشدند.
علاوه بر مس، عمان در تجارت کندر نیز نقش مهمی داشت.
Frankincense مادهای معطر بود که در آیینهای مذهبی، پزشکی و عطرسازی کاربرد داشت.
کاروانها و کشتیها این محصول ارزشمند را به مصر، روم، بینالنهرین و هند منتقل میکردند.
در برخی دورهها، ارزش کندر با فلزات گرانبها برابری میکرد.
در سدههای پایانی دوران باستان، عمان سرزمینی آباد با شبکههای تجاری گسترده بود.
قبایل عرب در مناطق مختلف آن زندگی میکردند و از راه کشاورزی، دامداری، صید مروارید و تجارت دریایی امرار معاش میکردند.
در همین دوران، نفوذ ساسانیان در برخی بخشهای عمان افزایش یافت، اما هویت محلی و ساختار قبیلهای همچنان حفظ شد.
در قرن هفتم میلادی، با ظهور اسلام، عمان وارد فصل تازهای از تاریخ خود شد؛ فصلی که به گسترش دریانوردی، تجارت جهانی و شکلگیری یکی از متمایزترین جوامع جهان اسلام انجامید.
تاریخ باستان عمان داستان سرزمینی است که هزاران سال پیش از کشف نفت، ثروت و اهمیت خود را از معدن، تجارت و دریا به دست آورده بود.
عمانِ باستان، همان مَجان افسانهایِ متون سومری، پلی میان تمدنهای بزرگ جهان کهن بود؛ پلی که مس آن به بینالنهرین میرسید، مهرهایش از دره سند میآمد و کشتیهایش آبهای خلیج فارس و اقیانوس هند را درمینوردیدند.
منبع: چت جی پی تی
در حقیقت، هنگامی که بسیاری از نقاط جهان هنوز وارد تاریخ مکتوب نشده بودند، عمان جایگاه خود را در یکی از نخستین شبکههای تجارت بینالمللی بشر تثبیت کرده بود؛ دستاوردی که پایههای هویت تاریخی این کشور را تا امروز شکل داده است.