اگر بخواهیم درباره «فرهنگ ایرانی» حرف بزنیم، معمولاً سراغ حافظ و سعدی، نوروز و یلدا، تعارف، مهماننوازی، خانواده، دین، تاریخ و معماری میرویم. از غذاهای ایرانی میگوییم و از اینکه ایرانیها خانوادهدوستاند، احساساتیاند و اهل شعر و ادبیات.
اما یک جای دیگر هم هست که ایرانی معاصر، گاهی بسیار صریحتر از آنجا حرف میزند: بخش کامنتهای اینستاگرام.
مقدمه
این مقاله میتواند خیلی جذابتر از یک مقاله معمولی درباره «فرهنگ ایرانی» باشد؛ چون بهجای اینکه از کتابهای جامعهشناسی شروع کنیم، از زبان و رفتار روزمره مردم در کامنتها شروع میکنیم.
فقط یک احتیاط مهم: کامنتهای اینستاگرام را نباید آینه تمامقد «ایرانیها» دانست. آنها نمونهای انتخابشده از مردماند و بهشدت تحت تأثیر نوع صفحه، موضوع پست، الگوریتم، ناشناسبودن و فضای هیجانی شبکه اجتماعی قرار دارند. با این حال، پژوهشهای انجامشده روی دهها هزار کامنت ایرانی هم نشان دادهاند که این فضا برای مطالعه الگوهای عاطفی، زبانی، تعارض، توجهطلبی، مصرف رسانهای و هویت اجتماعی بسیار غنی است. مثلاً یک مطالعه ۵۳هزار کامنت از صفحات ۲۲ چهره ایرانی را بررسی کرده و مضامینی مانند جلب توجه، تخلیه هیجانی، جستوجوی شریک و تبلیغات ناخواسته را یافته است.
کامنتهای اینستاگرام، البته، اعترافنامه یک ملت نیست. کسی که زیر یک پست مینویسد «الهی بمیرم برات»، نماینده همه ایرانیها نیست؛ همانطور که کسی که فحش میدهد، لزوماً در زندگی واقعی آدمی خشن نیست. فضای شبکه اجتماعی رفتارهایی را تشدید میکند که ممکن است در زندگی روزمره کنترل شوند.
بااینحال، وقتی هزاران و میلیونها کامنت را در موضوعات مختلف میبینیم، چیزهایی مدام تکرار میشوند: نوع خاصی از شوخی، نوع خاصی از محبت، سرعت خشم، میل به قضاوت، حسرت، حسادت، همدلی، کنجکاوی درباره زندگی خصوصی دیگران، تمایل به نصیحت، علاقه به مشهور شدن، استفاده خلاقانه از زبان و البته میل شدید به «دیده شدن».
پژوهشهای دانشگاهی نیز نشان دادهاند که کامنتهای اینستاگرامی ایرانیان فقط مجموعهای از واکنشهای پراکنده نیستند؛ آنها الگوهای قابل مطالعهای از تعامل اجتماعی، تعارض، زبان، هیجان و هویت را در خود دارند.
پس اگر با احتیاط به آنها نگاه کنیم، شاید بتوانیم از خود بپرسیم:
ایرانی امروز، وقتی کسی مراقب رفتار او نیست و فقط یک صفحه کوچک برای نوشتن در اختیارش گذاشته شده، چگونه خودش را نشان میدهد؟
یکی از نخستین چیزهایی که در کامنتهای فارسی جلب توجه میکند، سرعت تبدیل یک غریبه به «آشنا»ست.
کسی تصویری از مادرش منتشر میکند و غریبهها مینویسند:
«مامان جون الهی قربونت برم.»
کسی از بیماریاش میگوید:
«عزیزم زود خوب شو.»
کسی از مرگ پدر یا مادرش مینویسد و دهها نفر که هیچ شناختی از او ندارند، با او سوگواری میکنند.
این رفتار را نمیتوان صرفاً «احساساتی بودن ایرانیها» نامید. پشت آن نوعی فرهنگ رابطهمحور وجود دارد.
در فرهنگ ایرانی، ارتباط اجتماعی فقط انتقال اطلاعات نیست. رابطه باید ساخته شود.
به همین دلیل حتی در یک ارتباط کاملاً مجازی، ایرانیها خیلی زود از «من و تو» به «عزیزم»، «جانم»، «خواهرم»، «داداشم»، «مادرجان» و «قربونت» میرسند.
این زبان، در عین حال، یک تناقض جالب دارد.
جامعهای که در دنیای واقعی گاهی در برقراری گفتوگوی صمیمانه با غریبهها محتاط است، در فضای مجازی میتواند در چند ثانیه بسیار صمیمی شود.
انگار فاصله فیزیکی، بخشی از موانع اجتماعی را برداشته است.
در کامنتهای فارسی، دامنه زبان محبت بسیار گسترده است.
«قشنگم»
«عزیز دلم»
«فدات بشم»
«الهی قربونت برم»
«ماه من»
«چقدر دوستداشتنیای»
و صدها ترکیب دیگر.
اما این محبت الزاماً به معنای رابطه واقعی نیست.
اینجا با یک ویژگی مهم فرهنگ عاطفی ایرانی روبهرو میشویم: محبت اغلب با شدت بیان میشود.
ما در زبان روزمره هم میگوییم:
«الهی بمیرم برات.»
در حالی که واقعاً قصد مردن نداریم.
میگوییم:
«قربونت برم.»
اما قرار نیست قربانی کسی شویم.
این اغراق، بخشی از زیبایی و در عین حال پیچیدگی زبان عاطفی فارسی است.
مشکل زمانی شروع میشود که شدت زبان عاطفی را با عمق رابطه اشتباه بگیریم.
ممکن است کسی زیر یک پست بنویسد «عزیز دلم»، اما اگر همان شخص در زندگی واقعی با فردی نزدیک به خودش مشکل داشته باشد، نتواند حتی یک گفتوگوی آرام و محترمانه داشته باشد.
بنابراین شاید یکی از ویژگیهای فرهنگ عاطفی ایرانی این باشد که:
برای بیان محبت، کلمات فراوانی داریم؛ اما همیشه به همان اندازه برای گفتوگوی عاطفی عمیق مهارت نداریم.
یکی از چشمگیرترین ویژگیهای کامنتهای ایرانی، سرعت قضاوت است.
یک عکس.
یک لباس.
یک جمله.
یک رفتار.
یک سفر.
یک خانه.
یک ماشین.
یک رابطه.
و ناگهان دهها نفر وارد زندگی شخصی فرد میشوند.
«چرا اینطوری لباس پوشیدی؟»
«چرا شوهرت اینطوریه؟»
«اگر من جای تو بودم...»
«این کار اصلاً درست نیست.»
«این بچه چرا این شکلیه؟»
«این زن چرا...؟»
«این مرد چرا...؟»
این رفتار فقط مخصوص ایرانیها نیست؛ اما در فضای فارسی بسیار پررنگ است.
در بخشی از فرهنگ اجتماعی ما، اظهارنظر درباره زندگی دیگران، رفتاری طبیعی تلقی میشود.
همان فرهنگی که در مهمانی میپرسد:
«چند سالته؟»
«ازدواج کردی؟»
«بچه نداری؟»
«حقوق شوهرت چقدره؟»
«خانه را چند خریدید؟»
در اینستاگرام نیز ادامه پیدا میکند.
تفاوت فقط این است که در فضای مجازی، مخاطب میتواند بدون اینکه رابطهای واقعی با فرد داشته باشد، درباره خصوصیترین بخشهای زندگی او اظهار نظر کند.
یکی از دوستداشتنیترین بخشهای کامنتهای ایرانی همین است.
حتی در پستهایی که موضوع اصلی جدی است، یک نفر بالاخره چیزی پیدا میکند که از آن شوخی بسازد.
این شوخیها گاهی واقعاً خلاقانهاند.
بازی با کلمات، کنایه، دوبیتی، تغییر معنای یک جمله، استفاده از لهجه، غلطنویسی عمدی و ترکیب عجیب ایموجیها، نوعی خلاقیت زبانی ایجاد میکند که نمیتوان آن را ساده گرفت.
پژوهشهای زبانشناختی نیز به استفاده گسترده کاربران ایرانی از زبان محاورهای، کوتاهنویسی، املای عامدانه متفاوت، کشیدن حروف و ایموجی برای انتقال احساس اشاره کردهاند.
گاهی حتی میتوان گفت کامنت فارسی یک ژانر ادبی کوچک است.
مثلاً:
«من اومدم فقط کامنتها رو بخونم.»
این جمله خودش بخشی از فرهنگ اینستاگرامی شده است.
کاربر فقط برای دیدن محتوا نمیآید؛ برای دیدن واکنش دیگران هم میآید.
کامنتها خودشان تبدیل به محتوا شدهاند.
همین ویژگی وجه تاریکتری هم دارد.
گاهی ایرانیها حتی در برابر درد، شوخی میکنند.
مرگ، گرانی، شکست عشقی، مهاجرت، بیکاری، پیری، بیماری و مشکلات اجتماعی میتوانند به سوژه طنز تبدیل شوند.
این موضوع را میتوان از دو زاویه دید.
از یک طرف، شوخی یک مکانیسم سازگاری است.
انسانی که نمیتواند واقعیت را تغییر دهد، گاهی با خندیدن تحملش میکند.
از طرف دیگر، اگر هر احساس دردناکی فوراً به شوخی تبدیل شود، ممکن است فرصت تجربه و بیان واقعی آن احساس از بین برود.
بنابراین طنز ایرانی فقط نشانه شادی نیست.
گاهی نشانه توانایی زنده ماندن در شرایط دشوار است.
شاید یکی از عجیبترین چیزها همین باشد.
یک پست میتواند در چند دقیقه دو نوع واکنش کاملاً متضاد تولید کند.
یک نفر مینویسد:
«چقدر دلم برات سوخت.»
نفر بعدی مینویسد:
«خودت مقصری.»
یک نفر میگوید:
«الهی هیچکس این درد رو نبینه.»
دیگری مینویسد:
«نمایش بازی نکن.»
این تضاد را نباید فقط به «بیادبی» نسبت داد.
شبکه اجتماعی چند ویژگی را همزمان کنار هم قرار میدهد:
ناشناسی نسبی،
فاصله فیزیکی،
نبودن تماس چهرهبهچهره،
امکان واکنش فوری،
و امکان جمع شدن افراد همعقیده.
در نتیجه، چیزی که در گفتوگوی حضوری ممکن است با احتیاط گفته شود، در کامنت میتواند بسیار مستقیمتر بیان شود.
مطالعات انجامشده درباره کامنتهای صفحات ایرانی نیز به وجود الگوهای خشونت کلامی و رفتارهای هنجارشکنانه اشاره کردهاند.
اگر یک چهره مشهور عکس بگذارد، خیلی زود سؤالهایی ظاهر میشود که به محتوای پست ارتباطی ندارند:
«این کیه؟»
«با کی ازدواج کرده؟»
«چند سالشه؟»
«بچه داره؟»
«چرا جدا شد؟»
«خونهش کجاست؟»
«چقدر پول درمیاره؟»
این فقط کنجکاوی نیست.
در فرهنگ ایرانی، زندگی شخصی دیگران اغلب بخشی از اطلاعات اجتماعی محسوب میشود.
ما میخواهیم بدانیم دیگران چگونه زندگی میکنند و خودمان در کجای این سلسلهمراتب قرار داریم.
به همین دلیل، زندگی سلبریتیها فقط سرگرمی نیست؛ تبدیل به نوعی مقایسه اجتماعی میشود.
خانه او.
لباس او.
همسر او.
بدن او.
سفر او.
فرزند او.
و در پشت همه اینها یک سؤال پنهان وجود دارد:
«من کجای این تصویر ایستادهام؟»
در بسیاری از واکنشها میتوان یک حس پنهان را دید:
«خوش به حالت.»
این جمله کوتاه گاهی محبت است.
گاهی حسرت.
گاهی طعنه.
گاهی تحسین.
و گاهی هر چهار تا با هم.
اینستاگرام به دلیل ماهیت تصویریاش، زندگی دیگران را به ویترین تبدیل میکند.
پژوهش درباره تجربه زیسته کاربران ایرانی اینستاگرام نیز نشان داده که «لایک» و «کامنت» برای کاربران فقط ابزار فنی نیستند؛ با ستایش، رابطه اجتماعی و گفتوگو گره خوردهاند و در عین حال میل به داشتن دنبالکننده بیشتر و مسئله شکلگیری روابط واقعی نیز در تجربه آنان دیده میشود.
بنابراین پشت بسیاری از واکنشها به زندگی دیگران، مسئله هویت شخصی هم وجود دارد.
شاید یکی از مهمترین چیزهایی که از کامنتها میتوان فهمید همین باشد.
کاربر کامنت میگذارد تا فقط حرفی زده باشد؟
نه همیشه.
گاهی میخواهد صاحب صفحه جوابش را بدهد.
گاهی میخواهد کامنتش لایک بگیرد.
گاهی میخواهد دیگران او را ببینند.
گاهی میخواهد شوخیاش وایرال شود.
گاهی میخواهد نشان دهد که چیزی میداند.
گاهی میخواهد نشان دهد که «من مثل بقیه نیستم».
و گاهی فقط میخواهد احساس کند در جمع حضور دارد.
پژوهشهای انجامشده درباره اینستاگرام ایرانی نیز «دیدن و دیده شدن» را یکی از مضامین مهم تجربه کاربران دانستهاند. پژوهشهای جدیدتر درباره کامنتهای اینفلوئنسرهای ایرانی نیز از «امکان دیدن و دیده شدن»، مصرف زمان، ناشناسبودن و فاصله گرفتن از هویت نمایشی روزمره بهعنوان مضامین اصلی یاد کردهاند.
شاید بتوان گفت اینستاگرام برای بسیاری از ایرانیها فقط پنجرهای برای نگاه کردن نیست؛
یک صحنه است.
و هر کس میخواهد برای چند ثانیه روی این صحنه دیده شود.
کافی است کسی یک مسئله شخصی را مطرح کند.
پنج دقیقه بعد، ممکن است دهها متخصص در بخش کامنتها پیدا شوند.
متخصص ازدواج.
متخصص تربیت بچه.
متخصص پزشکی.
متخصص روانشناسی.
متخصص اقتصاد.
متخصص مهاجرت.
متخصص روابط زن و مرد.
و همه هم با اطمینان حرف میزنند.
این رفتار ریشه فرهنگی عمیقی دارد.
ما در فرهنگ خودمان به «تجربه» اهمیت زیادی میدهیم.
کسی که ۲۰ سال زندگی کرده، ممکن است تصور کند درباره زندگی دیگران هم صلاحیت اظهارنظر دارد.
اما مسئله اینجاست که تجربه شخصی با دانش تخصصی یکی نیست.
کامنتها این مرز را بسیار کمرنگ کردهاند.
اگر فقط از روی کامنتهای توهینآمیز درباره ایرانیها قضاوت کنیم، تصویر بسیار تاریکی به دست میآید.
اما کافی است یک اتفاق دردناک رخ دهد.
سیل.
زلزله.
مرگ یک چهره محبوب.
بیماری یک کودک.
رنج یک خانواده.
در چنین موقعیتهایی، ناگهان حجم بزرگی از همدلی ظاهر میشود.
آدمهایی که یکدیگر را نمیشناسند، برای کمک اعلام آمادگی میکنند.
پول جمع میکنند.
اطلاعات منتشر میکنند.
دنبال پیدا کردن فرد گمشده میگردند.
برای یک بیمار دعا میکنند.
و زیر پست فرد داغدار، ساعتها پیام میگذارند.
این نشان میدهد که جامعه ایرانی فقط جامعهای خشمگین یا قضاوتگر نیست.
سرمایه عاطفی بزرگی در آن وجود دارد.
مسئله این است که این سرمایه همیشه به شکل متوازن و پایدار عمل نمیکند.
گاهی فوران میکند و بعد فروکش میکند.
حتی زیر پستهایی که موضوع سیاسی ندارند، گاهی ناگهان اعتراضهای اجتماعی ظاهر میشوند.
چرا؟
چون کامنت فقط درباره همان پست نیست.
کاربر ممکن است ماهها و سالها تجربه، ناکامی، فشار اقتصادی، بیاعتمادی و خشم را با خود حمل کرده باشد.
بعد یک جمله یا تصویر، فقط جرقهای میشود برای خروج آن.
به همین دلیل، بعضی کامنتها ظاهراً بیش از اندازه خشمگیناند.
پشت یک پست ساده، ممکن است خشم درباره چیز دیگری تخلیه شود.
پژوهشهایی که کامنتهای ایرانی را بررسی کردهاند نیز «تخلیه هیجانی» را در کنار توجهطلبی و سایر رفتارهای هنجارشکنانه بهعنوان یکی از مضامین مهم شناسایی کردهاند.
یکی از اشتباهها این است که زبان کامنتها را «فارسی خراب» بدانیم.
بخشی از آن واقعاً پر از غلط املایی است.
اما بخش دیگری نشانه خلاقیت زبانی است.
کش دادن حروف:
«عالییییییی»
ترکیب فارسی و انگلیسی:
«خیلی cute بود»
فینگلیش:
«chetori?»
ایموجی،
تکرار حروف،
لهجهنویسی،
غلط عمدی،
کوتاهنویسی،
و ساختن واژههای جدید.
همه اینها نشان میدهد که زبان در فضای مجازی فقط ابزار انتقال اطلاعات نیست؛ ابزار بازی و نمایش هویت هم هست.
مطالعات جدیدتر حتی نشان دادهاند که کاربران ایرانی در واکنش به گوناگونیهای زبانی، گاهی استاندارد فارسی را بهعنوان شکل برتر زبان تثبیت میکنند و نسبت به گونهها و لهجههای دیگر موضع میگیرند.
پس کامنتهای فارسی را میتوان یک آزمایشگاه زنده زبان دانست.
یکی از جالبترین تناقضهایی که از کامنتها بیرون میآید این است:
از یک سو، کاربر میخواهد خودش باشد.
میخواهد متفاوت باشد.
میخواهد سبک زندگی خودش را داشته باشد.
میخواهد محدودیتهای سنتی را کنار بزند.
اما از سوی دیگر، بهشدت به قضاوت جمع حساس است.
«مردم چی میگن؟»
«این کار درست نیست.»
«آدم باید...»
«زن باید...»
«مرد باید...»
«بچه باید...»
یعنی فرد ایرانی معاصر میان دو نیرو حرکت میکند:
میل به فردیت و نیاز به تأیید جمع.
این شاید یکی از مهمترین کشمکشهای فرهنگی نسل جدید باشد.
در زندگی روزمره، ما نقشهای اجتماعی مشخصی داریم.
دختر یک خانواده.
همسر.
کارمند.
معلم.
پزشک.
مادر.
همسایه.
اما در اینستاگرام میتوانیم فقط «یک کاربر» باشیم.
به همین دلیل، آدمها گاهی چیزهایی میگویند که در زندگی واقعی هرگز نمیگویند.
مطالعهای درباره رفتارهای کاربران ایرانی اینستاگرام نیز ناشناسبودن و امکان فاصله گرفتن از هویت نمایشی زندگی واقعی را بهعنوان یکی از مضامین مهم شناسایی کرده است.
بنابراین هر کامنت لزوماً شخصیت واقعی نویسنده را نشان نمیدهد.
اما یک چیز را نشان میدهد:
اینکه او دوست دارد در لحظهای خاص چگونه دیده شود.
و این تفاوت بسیار مهم است.
در بسیاری از بحثها، حتی اگر موضوع اصلاً زن و مرد نباشد، بحث به جنسیت کشیده میشود.
بدن زنان، لباس زنان، روابط زنان، ازدواج، خیانت، مردانگی، زنانگی، زیبایی و سن.
این مسئله نشان میدهد که بخش بزرگی از جامعه هنوز درباره هویت زن و مرد در حال مذاکره است.
نسل قدیم و جدید، سنت و مدرنیته، آزادی و کنترل، فردیت و خانواده، همه در این بحثها با هم برخورد میکنند.
در نتیجه یک کامنت ساده درباره لباس یک زن ممکن است در واقع نماینده یک دعوای بسیار قدیمیتر باشد:
زن باید چگونه باشد؟
و کامنت درباره یک مرد ممکن است به پرسش دیگری برسد:
مرد باید چه شکلی باشد؟
شاید این یکی از مهمترین نتایج باشد.
ممکن است همان کاربری که از آزادی فردی دفاع میکند، در کامنت دیگری درباره زندگی یک زن کاملاً سنتی حرف بزند.
ممکن است کسی که علیه دخالت دیگران در زندگی خصوصی اعتراض میکند، خودش درباره ازدواج یک سلبریتی کنجکاوی کند.
ممکن است کسی از برابری زن و مرد دفاع کند، اما در جای دیگر با یک کلیشه جنسیتی شوخی کند.
این تناقضها الزاماً به معنای دورویی نیستند.
جامعه در حال تغییر، معمولاً چنین است.
فرهنگ یکدست نیست؛ میدان کشمکش است.
ایرانی امروز همزمان بخشی از سنت، بخشی از مدرنیته، بخشی از فرهنگ خانوادگی، بخشی از فرهنگ جهانی و بخشی از تجربه شخصی خودش را با خود حمل میکند.
اگر بخواهم تمام این مشاهدهها را در یک کلمه خلاصه کنم، شاید آن کلمه «شدت» باشد.
محبت شدید.
خشم شدید.
شوخی شدید.
قضاوت شدید.
همدلی شدید.
حسرت شدید.
دشمنی شدید.
دفاع شدید.
و حتی فحش دادن شدید.
انگار در فضای اجتماعی ایران، میانهروی عاطفی همیشه آسان نیست.
کاربر خیلی زود از «دوستت دارم» به «ازت متنفرم» میرسد.
از «چه زیبا» به «چقدر زشتی».
از «الهی قربونت» به «خودشیفته».
از «حق با توست» به «خفه شو».
این شدت، شاید بخشی از انرژی اجتماعی ایرانیان باشد؛ اما همزمان میتواند گفتوگوی منطقی را دشوار کند.
نه میتوان گفت ایرانیها «خوب» هستند و نه «بد».
نه میتوان گفت مهرباناند و نه خشن.
تصویری که کامنتها به ما میدهند بسیار پیچیدهتر است.
ما جامعهای میبینیم که:
عاطفه زیادی دارد، اما همیشه بلد نیست عاطفه را به گفتوگوی عمیق تبدیل کند.
شوخطبع است، اما گاهی از شوخی برای فرار از درد استفاده میکند.
به دیگران اهمیت میدهد، اما در زندگی خصوصیشان بیش از اندازه دخالت میکند.
میل زیادی به دیدهشدن دارد، اما همزمان از قضاوت شدن میترسد.
به فردیت علاقهمند شده، اما هنوز به تأیید جمع وابسته است.
خشم زیادی دارد، اما در لحظات بحران میتواند بسیار همدل باشد.
زبان بسیار انعطافپذیری دارد، اما درباره «درست و غلط بودن» زبان دیگران هم بهشدت قضاوت میکند.
از سنت فاصله گرفته، اما هنوز بسیاری از ارزشهای سنتی را با خود حمل میکند.
و شاید مهمتر از همه:
ایرانی امروز انسانی است که بخش بزرگی از زندگی عاطفی و اجتماعیاش را در میان دو جهان میگذراند؛ جهان قدیمیِ خانواده، آبرو، قضاوت و نقشهای اجتماعی، و جهان جدیدِ فردیت، انتخاب، دیدهشدن و هویت شخصی.
این دو جهان هنوز با هم آشتی نکردهاند.
شاید به همین دلیل است که کامنتهای ایرانی گاهی اینقدر متناقضاند.
نباید فراموش کنیم که اینستاگرام، «ایرانی واقعی» را به ما نشان نمیدهد.
اینستاگرام ایرانیِ آنلاینشده را نشان میدهد.
ایرانیای که فرصت چند ثانیهای برای واکنش دارد؛
میتواند ناشناس باشد؛
میتواند خشمش را تخلیه کند؛
میتواند بدون دیدن چهره طرف مقابل قضاوت کند؛
میتواند محبت کند؛
میتواند شوخی کند؛
میتواند خودش را نمایش دهد؛
و میتواند برای چند لحظه از زندگی واقعیاش بیرون بیاید.
اما درست به همین دلیل، کامنتها ارزش مطالعه دارند.
چون انسانها وقتی فکر میکنند کسی آنها را نمیشناسد، الزاماً «حقیقت مطلق خودشان» را نشان نمیدهند؛
اما بخشی از خواستهها، ترسها، خشمها، عقدهها، شوخطبعیها، نیاز به دیدهشدن و شیوه ارتباط برقرار کردنشان آشکار میشود.
و شاید اگر روزی بخواهیم تاریخ فرهنگی ایرانیان در دهههای آغازین قرن بیستویکم را بنویسیم، فقط نباید سراغ کتابها، سخنرانیها و روزنامهها برویم.
باید برویم سراغ همان جایی که میلیونها ایرانی، بیآنکه بدانند کسی روزی آنها را مطالعه خواهد کرد، زیر یک عکس نوشتهاند:
«من فقط اومدم کامنتها رو بخونم.»
چون شاید خودِ این جمله، یکی از بهترین استعارهها برای انسان ایرانیِ عصر اینستاگرام باشد:
انسانی که فقط نمیخواهد جهان را ببیند؛ میخواهد ببیند دیگران درباره جهان چه میگویند.
و شاید در نهایت، بیش از آنکه در آینه اینستاگرام به دیگران نگاه کنیم، داریم خودمان را تماشا میکنیم.
منبع: چت جی پی تی