
بعضی کتابها را نه فقط بهخاطر داستانشان، بلکه بهخاطر پرسشی که پس از پایان در ذهن خواننده باقی میگذارند به خاطر میسپاریم. شرق بهشت، اثر جان اشتاینبک، از همین کتابهاست؛ رمانی که در ظاهر داستان دو خانواده و چند نسل از اعضای آنهاست، اما در لایههای عمیقترش به یکی از قدیمیترین پرسشهای انسان میپردازد: آیا ما محکوم به تکرار گذشتهایم یا میتوانیم مسیر دیگری انتخاب کنیم؟
اشتاینبک این رمان را در سال ۱۹۵۲ منتشر کرد. داستان در دره سالیناس کالیفرنیا میگذرد و سرگذشت دو خانواده تراسک و همیلتون را در طول چند دهه روایت میکند. در مرکز داستان، دو نسل از برادران قرار دارند که رابطه میان آنها یادآور روایت هابیل و قابیل در کتاب پیدایش است؛ نخست آدام و چارلز تراسک، دو برادر ناتنی، و سپس کال و آرون، پسرهای دوقلوی آدام.
اما شرق بهشت صرفاً بازآفرینی یک روایت از کتاب مقدس نیست. اشتاینبک از این داستان برای پرداختن به حسادت، گناه، عشق، نفرت، میراث خانوادگی و امکان رهایی از گذشته استفاده میکند. شخصیتها بارها در موقعیتهایی قرار میگیرند که به نظر میرسد تاریخ پیش از آنها تصمیمش را گرفته است؛ گویی فرزندان ناگزیرند همان مسیر پدرانشان را ادامه دهند. با اینحال، در میان تمام این تقدیرهای ظاهراً تکرارشونده، یک مفهوم وجود دارد که معنای دیگری به داستان میدهد: تیمشل (Timshel)
تیمشل؛ «تو میتوانی»
یکی از مهمترین بخشهای رمان، گفتوگوی لی، خدمتکار چینیتبار خانواده تراسک، با آدام و ساموئل همیلتون درباره داستان قابیل و هابیل است. لی شخصیتی فراتر از جایگاه اجتماعیاش دارد و صدای فلسفی رمان محسوب میشود. لی از تفاوت ترجمههای یک آیه در کتاب پیدایش میگوید؛ آیهای که خدا در آن به قابیل هشدار میدهد گناه بر در کمین است. در ترجمهٔ شاه جیمز، پایان آیه این است که بر گناه چیره خواهی شد. در ترجمه آمریکایی استاندارد، همان عبارت فرمان شده است: بر گناه چیره شو. لی این تفاوت را نمیپذیرد و میگوید خودش با چند پیرمرد چینی تحصیلکرده سالها عبری خوانده تا معنای اصلی را بفهمد. به باور او، تیمشل یعنی: تو میتوانی
این تفاوت کوچک یکی از بزرگترین ایدههای رمان است. اگر آیه بگوید «چیره خواهی شد»، یعنی پیروزی بر گناه از پیش تضمین شده است، و وقتی نتیجه معلوم است، انتخاب و تلاش انسان چندان اهمیتی ندارد. اگر بگوید «چیره شو»، فرمانی روی دوش انسان گذاشته شده و او ناچار است از آن اطاعت کند. اما «تو میتوانی» نه وعده است و نه دستور؛ فقط راه را باز میگذارد. انسان میتواند تسلیم گذشته و سرشتش شود یا راه دیگری برگزیند، و مسئولیتش با خود اوست.
البته این برداشت را باید در چارچوب خوانش ادبی و فلسفی لی، و در نهایت اشتاینبک، از متن عبری فهمید؛ نه ترجمهای که درباره آن هیچ اختلافی نیست.
اهمیت تیمشل وقتی روشنتر میشود که به سرگذشت کال نگاه کنیم؛ پسری که از شباهت احتمالیاش به مادرش، کتی، وحشت دارد و میترسد شرارتی که در او میبیند به خودش هم منتقل شده باشد. مسئله کال فقط رقابت با برادر یا جلب محبت پدر نیست؛ او میخواهد بداند آیا میتواند چیزی متفاوت از گذشته خانوادهاش از خودش بسازد. شاید به همین دلیل است که شرق بهشت، با همه گستردگی داستان و تعدد شخصیتهایش، در نهایت به یک پرسش بازمیگردد: انسان تا چه اندازه محصول گذشته خویش است؟

نخستین اقتباس مشهور سینمایی رمان را الیا کازان در سال ۱۹۵۵ ساخت؛ فیلمی با بازی جیمز دین که به یکی از مهمترین نقشآفرینیهای کوتاه عمر حرفهای او تبدیل شد.
نکتهٔ مهم دربارهٔ فیلم کازان این است که برخلاف تصور رایج، اقتباس کاملی از رمان نیست. فیلم تقریباً یکسوم پایانی آن، را روایت میکند؛ جایی که داستان بر کال و آرون و رابطهٔ آنها با پدرشان، آدام، متمرکز میشود. در نتیجه، بخش بزرگی از تاریخچه خانواده تراسک و خانواده همیلتون از روایت سینمایی کنار گذاشته شده است. کازان در واقع به سراغ یکی از عاطفیترین و دراماتیکترین بخشهای رمان رفته است: رابطهٔ کال با پدری که به نظر میرسد هرگز نمیتواند او را همانطور که هست بپذیرد. جیمز دین در نقش کال، پسری را به تصویر میکشد که میان احساس گناه، حسادت و نیاز شدید به تأیید پدر گرفتار شده است. او میخواهد دوست داشته شود، اما هرچه بیشتر برای جلب محبت آدام تلاش میکند،بیشتر احساس میکند از آدما عقب افتاده است.
یکی از مهمترین لحظات فیلم، زمانی است که کال با امید جلب رضایت پدر، پولی را که از طریق معاملهای به دست آورده به او هدیه میکند. اما واکنش آدام آن چیزی نیست که کال انتظار دارد. رد شدن هدیه برای او فقط شکست یک معامله نیست؛ گویی بار دیگر به او گفته شده که به اندازه برادرش شایسته عشق پدر نیست.
کازان با حذف بسیاری از لایههای فلسفی و تاریخی رمان، تمرکز خود را بر این زخم عاطفی گذاشته است. در فیلم او، داستان بیش از هر چیز دربارهٔ پسری است که نمیداند چگونه باید دوست داشته شود و پدری که نمیداند چگونه باید فرزندش را بپذیرد.
البته حذف لی و بحث تیمشل باعث میشود آن بخش از رمان که دربارهٔ اختیار و امکان تغییر است، در فیلم حضور چندانی نداشته باشد. با اینحال، فیلم بهعنوان اثری مستقل و نه بازگویی کامل کتاب، همچنان تأثیرگذار است. کازان بهجای آنکه بخواهد تمام جهان اشتاینبک را به سینما منتقل کند، یک برش عاطفی از آن را انتخاب کرده و با بازی جیمز دین به اثری ماندگار تبدیل کرده است.

در سال ۱۹۸۱، هاروی هارت اقتباس تلویزیونی دیگری از شرق بهشت ساخت؛ مینیسریالی سهقسمتی با بازی جین سیمور، تیموتی باتمز و بروس باکسلایتنر که در مجموع بیش از شش ساعت زمان دارد. تفاوت اصلی این نسخه با فیلم کازان، فرصت بیشتری است که برای روایت گستردهتر داستان در اختیار دارد. مینیسریال به تاریخچهٔ خانوادهٔ تراسک، رابطهٔ آدام و چارلز، گذشتهٔ کتی و نسل بعدی خانواده میپردازد و بخشهای بیشتری از جهان رمان را به تصویر میکشد.در این اقتباس، کتی نیز جایگاه پررنگتری دارد و جین سیمور نقش زنی را بازی میکند که حضورش زندگی آدمهای اطرافش را دگرگون میکند. طبیعتاً حتی شش ساعت هم برای بازآفرینی تمام جزئیات رمان اشتاینبک کافی نیست؛ اما نسخهٔ ۱۹۸۱ در مقایسه با فیلم ۱۹۵۵ امکان بیشتری برای حفظ ساختار چندنسلی داستان دارد. به همین دلیل، اگر بخواهیم از نظر گستره روایت و وفاداری به کلیت داستان مقایسه کنیم، این مینیسریال به متن اصلی نزدیکتر است.

در سال ۲۰۲۶، نتفلیکس اقتباس تازهای از شرق بهشت را در قالب یک مینیسریال هفتقسمتی منتشر کرد؛ اثری به نویسندگی و تهیهکنندگی زویی کازان، نوهٔ الیا کازان، کارگردان نسخه مشهور سال ۱۹۵۵. این نسبت خانوادگی بهخودیخود جذاب است: نوهٔ کارگردانی که یکی از مشهورترین اقتباسهای رمان را ساخته، چند دهه بعد به سراغ همان داستان میرود و تصمیم میگیرد جهان گستردهتری از آن را روایت کند.
کازان در مصاحبهای با Los Angeles Times میگوید رمان را در نوجوانی کشف کرده و وقتی قرار شد آن را اقتباس کند، چون میدانست نسخهٔ شخصیاش با آن همه یادداشت و علامتگذاری رنگی در مسیر کار از بین میرود، یک نسخه دستدوم خرید. از همان نوجوانی کتی بیش از همه او را درگیر کرده بود؛ شخصیتی که هم از او دلزده میشد و هم جذبش میشد، و هم همدلی در او برمیانگیخت و هم نفرت. او حتی نمیداند که کشش به این رمان از علاقهاش به موضوع چرخههای بیننسلی آمده بود یا این کتاب بود که او را به این موضوع حساس کرد.
اما آنچه اقتباس زویی کازان را از دو نسخهٔ پیشین متمایز میکند، صرفاً گستردگی داستان نیست؛ بلکه انتخاب او برای قرار دادن کتی در مرکز روایت است. کازان خودش کتی را «مولد پیرنگ» داستان مینامد، و به همین دلیل، سریال را با صحنهای شروع میکند که در رمان در فصلهای دهم و یازدهم میآید: کتی، زخمی و خونآلود، تا آستانه خانهٔ تراسکها میخزد. او میگوید در ابتدا قصد داشت سریال را با خودکشی مادر آدام شروع کند، اما هنگام نوشتن قسمتهای دوم و سوم متوجه شد که باید کتی زودتر وارد روایت شود، چون همهٔ اتفاقات رمان از همان شب شروع میشود.
کتی ایمز یکی از پیچیدهترین و در عین حال بحثبرانگیزترین شخصیتهای رمان است. اشتاینبک در بخشهایی از کتاب او را تقریباً بهعنوان تجسم شر معرفی میکند؛ زنی که گویی از ابتدا فاقد وجدان و همدلی است. او به دیگران آسیب میزند، از رنج آنها لذت میبرد و در بسیاری از موقعیتها رفتاری از خود نشان میدهد که درک انگیزههایش دشوار است. اما آیا کتی واقعاً یک هیولاست؟ یا ما با انسانی روبهرو هستیم که گذشتهاش را نمیشناسیم؟نکتهٔ جالب این است که خود رمان نیز در برابر قضاوت قطعی درباره او مکث میکند. در فصل هفدهم، راوی برای لحظهای در قضاوت اولیهاش تردید میکند و احتمال میدهد که شاید کتی تمام عمر نه بهسوی چیزی، بلکه از چیزی فرار کرده باشد. او میگوید چون نمیدانیم کتی چه میخواسته، نمیتوانیم بدانیم به آن رسیده یا نه، و شاید زندگیاش تلاشی بوده برای گفتن چیزی در زبانی که کسی نمیفهمیده. به نظر راوی، بد دانستن کسی تا وقتی علتش را نمیدانیم معنای چندانی ندارد. کازان همین فصل را اصل راهنمای خود در شناخت کتی میداند.
او همچنین از نامههای اشتاینبک به ویراستارش، پاسکال کووچی، در دوران نوشتن رمان صحبت میکند. اشتاینبک در ابتدا به ویراستارش نوشته بود که قصد دارد هیولایی خلق کند که پیش از آن نمونهاش را ندیدهایم. اما در ادامهٔ نامهها، لحنش درباره کتی تغییر میکند. از او با عنوان «کتی عزیزم» یاد میکند و حتی به این فکر میرسد که شاید همهٔ ما اندکی خون هیولا در وجودمان داشته باشیم؛ شاید خودش هم چنین باشد. در ادامه همین فرایند، اشتاینبک به این نتیجه میرسد که خوانندگان احتمالاً از کتی نه بهخاطر بیگانه بودنش، بلکه بهخاطر آشنا بودنش متنفر خواهند شد..
این تغییر نگاه برای زویی کازان اهمیت زیادی داشته است. او در واقع از امکانی استفاده میکند که در خود رمان وجود دارد: امکان فاصله گرفتن از تصویر یک هیولای غیرانسانی و نزدیک شدن به انسانی که شاید بخشی از رفتارهایش ریشه در تجربههای گذشتهاش داشته باشد.
در سریال، گذشته کتی با رویکردی روانشناختیتر بررسی میشود. در رمان، کتی در دهسالگی دو پسر همسایه را وادار میکند او را برهنه و ببندند و کتک بزنند تا بتواند آنها را متهم کند. اشتاینبک این را نشانهای از شرارت و فریبکاری او روایت میکند. اما کازان، وقتی در بزرگسالی به این صحنه برگشت، چیز دیگری در آن دید: تصویری از جدا شدن ذهن از واقعیت، همان پناه بردن به ذهنی دیگر. او این را به علاقه وسواسگونه کتی به آلیس در سرزمین عجایب هم ربط میدهد؛ دختری که آرزو دارد کوچک شود تا کسی او را نبیند و به او نرسد. به باور کازان، وقتی دختری در بدنی بزرگ میشود که آماج نگاه جنسی و تهدید است، و وقتی کسی حرفش را باور نمیکند، این ماجرا را به شکل دیگری میخواند، و در کتی او شخصیتی را میبیند که برای زنده ماندن مجبور شده بخشهایی از خودش را از هم جدا کند. کازان میداند که اشتاینبک این صحنه را جور دیگری میدید، اما خودش نمیتواند همدلی را کنار بگذارد.
این تغییر به معنای بیگناه دانستن کتی یا توجیه رفتارهای مخرب او نیست. تفاوت در این است که سریال بهجای آنکه فقط اعمال او را نشان دهد، میخواهد به تجربههایی نزدیک شود که ممکن است در شکلگیری شخصیتش نقش داشته باشند.
این تفاوت در جزئیات هم دیده میشود. در رمان، پدر کتی مردی سختگیر و آزارگر نیست؛ این مادر است که از شوهر میخواهد دخترش را تنبیه کند، و نخستین باری که کتی کتک میخورد، بهخاطر رابطهاش با معلم نیست، بلکه به این دلیل است که خانه را ترک کرده تا زندگی خودش را بسازد؛ چون اطرافیانش را احمق میداند. اشتاینبک عمداً برای شرارت او علتی بیرونی نمیگذارد. در سریال اما گذشته کتی به شکل دیگری بازآفرینی شده و پدر و ماجرای کودکی او بار روانی متفاوتی پیدا میکنند.
تفاوت دیگر در دیدار سالهای بعد آدام و کتی است. در کتاب، آدام کتی را پس از سالها میبیند و او دیگر آن زن سابق نیست؛ همچنان زیباست، اما بسیار چاق شده، آنقدر که پاهایش بهسختی در کفش جا میگیرد. همین تغییر، تصویری را که آدام سالها از کتی در ذهن ساخته بود از بین میبرد و برای او نشانه کلیدی عبور از کتی است: کتی واقعی با کتی ذهنی او بسیار فاصله دارد. در سریال این تغییرات وجود ندارد، و با نبودشان، این بخش از مسیر رهایی آدام هم کمرنگ میشود.
لی؛ قلب فکری داستان
در فیلم ۱۹۵۵ جایی برای لی نبود، اما کازان در سریال برای او جایگاه مهمی در نظر گرفته است. لی پسر خانوادهای است که از چین برای ساختن راهآهن سراسری به آمریکا آورده شدهاند و یاد گرفته با جامعه سفیدپوست جور دیگری حرف بزند؛ فقط نزد کسانی که به آنها اعتماد دارد، مثل ساموئل همیلتون، خودش را نشان میدهد. او همان کسی است که پس از رفتن کتی تقریباً بزرگکننده پسران آدام میشود.
کازان وقتی سریال را مینوشت تازه مادر شده بود و از دیدن کار و انتخابهای روزمره لی برای این پسران تکان خورد. او میگوید حس میکرد درونش دو گرگ وجود دارد: یکی کتی، که میخواهد همهچیز را رها کند و آزاد شود، و دیگری لی، که هر روز میماند و مراقبت میکند. به نظر من این تصویر، بهتر از هر چیز پرسش اصلی این مقاله را خلاصه میکند: آدمها حتی در درون خودشان بین دو امکان انتخاب میکنند.
تیمشل روی پرده
کازان میخواست مفهوم تیمشل در همه جای داستان باشد، از جمله در رابطهٔ کال و آرون. او میگوید گفتن از ریشهٔ یک واژه عبری وسط یک قسمت تلویزیونی جذاب نیست، پس باید آن را عاطفی و شخصی میکرد و در عین حال کوتاه نگه میداشت. صحنه نامگذاری پسران، که تابای وقابیل در آن مطرح میشود، در قسمت سوم است و بحث تیمشل در قسمت پنجم، و هر دو چندین بار بازنویسی شدهاند.
خانواده همیلتون
بهای این انتخابها بیهزینه نبود. وقتی یک شخصیت تا این اندازه به مرکز روایت منتقل میشود، بخشهای دیگری از جهان رمان ناگزیر کمرنگ میشوند. یکی از مهمترین آنها خانواده همیلتون است؛ خانوادهای ایرلندیتبار، بزرگ و مهربان و اخلاقمدار، که بر اساس خانوادهٔ مادری اشتاینبک ساخته شده و در رمان در مقابل خانوادهٔ کوچک و منزوی تراسک قرار میگیرد. این دو خانواده با تجربههایی کاملاً متفاوت از ثروت مادی و معنوی، در کنار هم در درهٔ سالیناس زندگی میکنند
کازان در گفتوگو با Los Angeles Timesگفته که رها کردن روایت همیلتونها برایش بسیار سخت بود و برای حفظ آن به سه قسمت دیگر نیاز داشت، چیزی که در اختیارش نبود. با این حال، ساموئل همیلتون، با بازی کیران هایندز، همچنان در سریال حضور دارد؛ مهاجری ایرلندی، مخترع و چاهکن، که برای این خانواده نقش یکی از عاملهای تغییر را دارد.
بنابراین، اگر نسخهٔ ۱۹۸۱ را از نظر گستردگی روایت به متن اصلی نزدیکتر بدانیم، اقتباس ۲۰۲۶ را باید بیشتر تلاشی برای بازخوانی شخصیتها و برجسته کردن برخی از ایدههای رمان دانست. این سریال همهٔ جهان اشتاینبک را حفظ نمیکند، اما در عوض روی یکی از بحثبرانگیزترین شخصیتهای او مکثی طولانیتر دارد..
از کتی تا کال؛ مسئله اختیار
اینجا تفاوت جالبی میان دو شخصیت کتی و کال شکل میگیرد. کال از شباهت احتمالی خود به مادرش میترسد. او میخواهد بداند آیا شرارت چیزی است که از طریق وراثت به انسان منتقل میشود؟ آیا اگر مادرش چنین شخصیتی داشته، او نیز محکوم به تکرار همان رفتارهاست؟
در مقابل، اقتباس زویی کازان تلاش میکند کتی را نه فقط محصول یک سرشت شرور، بلکه انسانی با گذشته و تجربههای روانی پیچیده نشان دهد.
اما این دو نگاه ما را به یک پرسش دشوار میرسانند: اگر کتی را محصول گذشته و آسیبهایش بدانیم، سهم اختیار او در انتخابهایش چه میشود؟ و اگر او را موجودی ذاتاً شرور فرض کنیم، آیا اصلاً امکان انتخاب و تغییر برایش باقی میماند؟
این همان تنشی است که در قلب شرق بهشت قرار دارد. از یک طرف، ما از خانواده، گذشته، محیط و تجربههایی تأثیر میپذیریم که خودمان انتخابشان نکردهایم؛ از طرف دیگر، نمیتوانیم تمام مسئولیت رفتارهایمان را به آنها واگذار کنیم..
شاید اشتاینبک هم دقیقاً به همین دلیل مفهوم تیمشل را در مرکز رمان قرار داده است. نه برای اینکه بگوید انسان همیشه میتواند گذشتهاش را جبران کند یا تغییر کند، بلکه برای اینکه امکان انتخاب را از او نگیرد..
سه اقتباس، یک پرسش
سه اقتباس شرق بهشت هرکدام بخش متفاوتی از جهان اشتاینبک را انتخاب کردهاند.
الیا کازان در سال ۱۹۵۵ به سراغ تراژدی کال و نیاز او به عشق پدر رفت؛ مینیسریال ۱۹۸۱ فرصت بیشتری برای روایت تاریخچهٔ خانوادهها و ساختار چندنسلی رمان فراهم کرد؛ و زویی کازان در سال ۲۰۲۶ با قرار دادن کتی در مرکز داستان، امکان دیگری برای فهم شخصیت او پیش روی مخاطب گذاشت.
هیچکدام را نمیتوان صرفاً جایگزین دیگری دانست. هرکدام از زاویهای متفاوت به رمان نزدیک شدهاند و طبیعتاً در این مسیر، بخشهایی را برجسته و بخشهایی را حذف کردهاند..
اما شاید مهمترین دلیل ماندگاری شرق بهشت این باشد که با وجود تمام این تفاوتها، پرسش اصلیاش همچنان پابرجاست.
ما انتخاب نمیکنیم در چه خانوادهای متولد شویم، چه گذشتهای داشته باشیم یا چه زخمهایی را با خود حمل کنیم. اما آیا این گذشته باید تمام آینده ما را تعیین کند؟
شاید پاسخ اشتاینبک را بتوان در همان یک کلمه پیدا کرد: تیمشل
نه وعدهای برای رستگاری، نه تضمینی برای تغییر و نه انکار تمام چیزهایی که ما را ساختهاند؛ فقط یادآوری این امکان که گذشته، هرقدر هم سنگین، لزوماً آخرین تصمیم را دربارهٔ آینده ما نمیگیرد.