
تأمین مالی جمعی که خود موضوعی جدید و نوپا محسوب میشود، با ورود فناوری بلاکچین به این حوزه، فرصتهای جدیدی را پیش روی خود میبیند. بلاکچین بهصورت بالقوه و بالفعل (بر اساس پروژههای انجامشده) توانایی رفع بسیاری از چالشهای این روش تأمین مالی جدید را دارد. علاوه بر جزئیاتی درباره ادعای مطرحشده، در این نوشتار بیشتر با مفهوم تأمین مالی جمعی آشنا میشویم.
از زمان ظهور عصر ديجيتال، گسترش نمايي دسترسي به اينترنت توسط مردم و ورود مفاهيمي مانند کارآفريني و استارتاپ به مدل سنتي مديريت، جذب سرمايه براي ايدههاي نوآور و جديد از يک موضوع کماهميت به يک چالش حاد و مهم تبديل شد. از روشهاي اوليه براي رسيدن به اين مقصود، روش پيشفروش سهام به سرمايهگذاران اوليه با در نظر گرفتن احتمال رشد استارتاپ در آينده و خروج موفق سرمايهگذار بود. اين روش هنوز يکي از پرطرفدارترين روشهاي تأمین مالي ايدههاي پرريسک و نوپاست. در کنار اين روش، بانکها نيز با در نظر گرفتن شرايط اين نوع از پروژهها، به معرفي وامهاي جديد با شرايط بازپرداخت ويژه پرداختند. در ادامه اين روند، با توجه به ريسکهاي حياتي موجود و عدم امکان خروج مطلوب اکثر استارتاپها، از سال 2008 به بعد، اين روشها به سمت «تأمین مالي جمعي» يا CrowdFunding سوق پيدا کردند.
تأمین مالي جمعي گونهای از جمعسپاری در حوزه تأمین مالي كسبوكارهاي نوپا و ايدههاي نوآورانه است که در آن «خرد جمعي» است كه در تصميمگيريها عمل ميكند. آغاز دوره بلوغ تأمین مالي جمعي درنتیجه بهرهگيري از پتانسيل شبکه اينترنت و ارتباطات آنلاين بود كه سبب ايجاد شتاب فزايندهاي در تکامل آن شد. تکنولوژي 2.0 web باعث شد «خرد جمعي تحت وب» از طريق شبکههاي اجتماعي به خدمت تشخيص ايدهها و پروژههاي ناب درآيد.
همراه با اين تحول، فاصله زماني جمعآوري وجوه مالي نيز كاهش يافته و امکان برقراري ارتباط مابين كارآفرينان و سرمايهگذاران، تسهيل شده است. در فضاي تأمین مالي جمعي، فضاي مشاركت براي عموم مردم به نحوي فراهم شده است تا آنها از وضعيت معمول و سنتي خود بهعنوان يک مصرفكننده صرف فراتر بروند و با مشاركت در پذیرش سرمايه، هرچند به مقدار اندک و همچنين پذيرش موفقيت يا عدم موفقيت سرمایهگذاری، در راستاي توليد و ترويج خدمت يا محصولي كه خرد جمعي آن را تایید كرده است، نقشي اثربخش ايفا كنند.
تامين و توزيع بودجه در تأمین مالي جمعي مبتني بر تمركززدايي است. در الگوهاي رايج تأمین مالي كه مبتني بر «مدل خطي و متمركز تجميع منابع مالي و سرمايهگذاري» است، يک واسطه در نقش كارگزار عمل ميكند؛ درحاليکه در نظام مالي جمعي، تأمین و مسيريابي منابع مالي بهسوی فرصتهاي سرمايهگذاري و كارآفريني، از «مدل شبکهای و توزیعشده» تبعيت ميكند. با اين توصيف كه كارآفرينان و سرمايهگذاران (مشارکتکنندگان) در يک بستر مشاركتي كه نوع تکامليافتهاي از شبکههاي اجتماعي است، به تعامل با يکديگر ميپردازند. در يک طرف اين تعامل، مجموعهاي از فرصتهاي سرمايهگذاري در قالب ايده يا پروژه وجود دارد كه توسط كارآفرينان معرفي میشود و از جمع درخواست ميشود تا براي تأمین مالي مشاركت كنند. در طرف ديگر، جمعيتي از مردم علاقهمند به سرمایهگذاری هستند كه با تکيه بر خرد جمعي و نظام ارزيابي مبتني بر خرد جمعي شبکه، ضمن تبادل آراء و ارزيابي ميزان ريسک و سود هريک از فرصتها، به رتبهبندي و اولويتگذاري آنها ميپردازند كه درنهايت با انتخاب خوش آتیهترین و مطمئنترين فرصتهاي معرفيشده، نسبت به تأمین مالي آن مشاركت ميكنند و اين چرخه رتبهبندي و مشاركت تا زماني تکرار ميشود كه طرحهاي منتخب به هدف تأمین بودجه كامل رسيده و از فهرست فرصتهاي سرمايهگذاري خارج شود. علاوه بر دو عامل ذكرشده، در طرفين اين تعامل، بازيگر سومي هم نقش «سازمان تأمین مالي جمعي» را بازي ميكند. اين بازيگر در واقع همان بستر مشاركتي است كه از مجموعه سيستمها، زيرسيستمها و فرايندهاي گردش اطلاعات و گردش كار تشکيل شده است (پلتفرم يا درگاه واسط) و در يک كلام همگرا کننده جماعتي است كه عزم حمايت و مشاركت در تأمین مالي طرحها و فرصتها را دارند.
به عبارتی، رويکرد تأمین مالي جمعي از يک نظام سلسله مراتبي مسطح برخوردار است كه در آن صاحبان سرمايه، به طور مستقیم و بدون واسطه به سوي متقاضيان سرمايه هدايت ميشوند. از اینرو با تعبير «بانکداري اجتماعي» نيز از آن ياد ميشود.
وجوهي كه از طريق تأمین مالي جمعي به دست ميآيند قالبهاي متفاوتي دارند: اهداء، قرض (وام)، پاداش و مشاركت.
• اهداء: اين روش اغلب در پروژههاي غيرانتفاعي يا بشردوستانه كاربرد دارد و مشاركتكنندگان هيچگونه انتظاري در قبال حمايت مالي ارائهشده ندارند. اين شيوه تفاوتي با خيرات يا گلريزان در فرهنگ ايراني ندارد. فرد اهداكننده از عمل خود احساس رضايتمندي و شادي كسب ميكند؛ زيرا به صحت آن باور قلبي دارد و برنامهاي را كه از آن پشتيباني كرده است، داراي سودمندي اجتماعي ميداند. اين مدل معمولا در تأمین مالي نهادهاي مدني و خيريهها استفاده ميشود.
• قرض (وام): در اين شکل از تأمین مالي، دو طرف ارائهكننده و دريافتكننده وام، بدون واسطه با يکديگر تعامل ميکنند؛ با اين تفاوت كه در اين مدل طرف ارائهكننده وام يا قرض، بيش از يک نفر و در واقع انبوهي از مردم است. اين روش اعطاي وام در دو شکل بلندمدت و كوتاهمدت صورت ميگيرد و گاهي اوقات، قرضدهنده (مشارکتکننده) وجه خود (يا مبلغي بيش از آن) را در زمان معيني پس خواهد گرفت؛ اما مواردي ديده شده است كه دريافتكننده وجه (كارآفرين) پرداخت عين وجه يا بيش از آن را به ساير متقاضيان نظير خود در همان شبکه اجتماعي پس از زماني معين تعهد ميكند؛ درواقع وجوه، سرمايه شبکه تلقي ميشوند و در شبکه گردش ميكنند.
• پاداش: در مدل مبتني بر پاداش، فرد تامينكننده در قبال وجهي كه پرداخت كرده است، از نوعي پاداش برخوردار ميشود. گاهي اين پاداش كاملا معنوي است؛ مثلا اگر تامين مالي براي ساخت يک فيلم صورت گرفته باشد، نام شخص در ليست توليدكنندگان فيلم ذكر خواهد شد و گاهي نيز پاداش به صورت امکان حضور در يک رويداد مرتبط با موضوع (فرضا مراسم رونمايي از محصول) و در اقتصاديترين حالت، پاداش در حکم پيشخريد محصول است.
• مشاركت: كاربرد اين روش در تامين بودجه مورد نياز براي تحقق يک ايده، راهاندازي يک پروژه يا كسبوكار است. در مقابل مشاركتكننده انتظار دارد تا درصدي از درآمد پروژه به وي تعلق گيرد. در بيشتر موارد سرمايهگذاري تضمين نميشود؛ اما اگر كسبوكار متقاضي موفق بشود، مشاركتكننده پاداش مالي قابلتوجهي دريافت خواهد كرد. به عبارتي، پرداختكنندگان وجوه، سهامدار كسبوكار ميشوند. هرچند، در بسياري از موارد اوراق رسمي سهام ردوبدل نميشود، گونهاي از اوراق گواهي (بهادار) ارائه ميشود. حقوقي كه به مشاركتكنندگان در سرمايهگذاري داده ميشود، متنوع است؛ از حق رأي در مجمع عمومي گرفته تا دريافت سود سهام يا فروش آن. در عینحال همانند صاحبان كسبوكار، براي مشاركتكنندگان نيز خطر شکست كسبوكار و متضرر شدن وجود دارد. ازآنجا كه اجراي مدل مشاركت نياز به صدور اوراق بهادار (سهام) دارد، اين شيوه از تامين مالي جمعي پيچيدهترين و در عينحال كارآمدترين مدل مردمنهاد براي جمعآوري سرمايه است. پيچيدگي در كنار فوايد اين مدل، نياز آن به قانونگذاري و نظارت را گوشزد ميكند. هر چند تعداد درگاههايي كه در جهان بهعنوان واسطه تامين مالي جمعي از مدل مشاركت استفاده ميكنند، بسيار كمتر از ديگر مدلها است، به دليل توجه ويژه برخي دولتها به اين مدل و تلاش در تسهيل آن، مدل مشاركت بهسرعت در حال رشد است.
براي شروع روند تامين مالي جمعي، درخواستکننده بر اساس شرايط و هدف نهايي، ميتواند از بين اين روشها بهترين گزينه را براي ايجاد کمپين خود انتخاب کند. اين عمليات معمولا از طريق يک وبسايت واسطه انجام ميگيرد. اين وبسايتها معمولا فقط در زمان موفقيت کامل کمپين، مبالغ دريافتي را به فرد ايدهپرداز پرداخت ميکنند. از طرفي، اگر کمپين موفق نباشد، مبالغ دريافتي به حساب کاربران بازميگردد.
مهمترين چالش موجود در اين حوزه اعتماد کاربران به انجام اعمال اشارهشده در کمپين است. سرمايهگذاران کمپين، امکان سنجش پاياپاي کمپين، کنترل و آزادسازي منابع مالي را ندارند؛ از طرفي، ممکن است برگزارکننده کمپين درنهایت به قول خود براي بازپرداخت منابع مالي به شکل سهام، پاداش يا غيره وفا نکند!
مسئله مهم ديگر در بحث تامين مالي جمعي، نقد شوندگی است. سرمايهگذاران، توانايي نقد کردن سهم خود (پاداش، سهام، اوراق و...) را تا زمان از پیش تعيينشده ندارند. از طرفي، حتي با سررسيد زمان نقدسازي، ممکن است تقاضا براي محصول،خدمات، سهام يا غيره وجود نداشته باشد!
از ديگر چالشهاي موجود در اين مبحث ميتوان به مسائل قانوني، عدم امکان شرکت در کمپينها از سراسر جهان، وجود واسطه بين سرمايهگذار و برگزارکننده کمپين، عدم امکان سرمایهگذاری خرد و غيره اشاره کرد.
اين چالشها، بعد از سال 2015 و با تولد اولين قراردادهاي هوشمند بلاکچيني، با تغييرات بنيادي در ساختار و روند تامين مالي جمعي مواجه شد.
با ورود فناوري بلاکچين، توسعه قراردادهاي هوشمند و افزايش اقبال عمومي نسبت به اين فناوريهاي نوين، روشهاي جدید جذب سرمايه جمعي بر بستر بلاکچين متولد شد.
روشهاي موجود براي جذب سرمايه جمعي در اين حوزه، با استفاده از ويژگيهاي بينظير بلاکچين و قراردادهاي هوشمند مانند حذف شدن واسطهها، عدم امکان تغيير دادهها، امنيت دادهها، غيرمتمرکز بودن روند اجرايي، امکان تعريف شرايط آزادسازي منابع مالي در قرارداد هوشمند و امکان خرد کردن بستههاي خريد به حداقلها، پتانسيلهاي خوبي در حوزه تامين مالي نشان دادهاند.
نکتهاي که بايد در نظر داشت اين است که اين روشها در حال بلوغ هستند و هنوز مسيري طولاني براي بلوغ عملياتي اين روشها در پيش است.
براي درک بهتر اين روشها، به بررسي چند روش موجود در اين حوزه، به ترتيب و بهصورت خلاصه ميپردازيم.
اولين متد در اين حوزه، ICO يا Initial Coin Offering بود، طبق اين روش، فرد (شرکت يا تيم) با ايجاد يک وبسايت و نگارش يک سپيدنامه، اقدام به جذب سرمايه عمومي ميکرد.
اين روش در سال 2017، با اقبال ويژهاي از سمت عموم مواجه شد. برخي از افراد با سرمايهگذاري در اين پروژهها سودهاي کلان کردند؛ اما اکثريت سرمايهگذاران گرفتار کلاهبرداران يا پروژههاي شکستخورده شدند.
طبق آمار Statis، يک شرکت مشاورهاي در حوزه عرضه اوليه سکه، در سال 2017، بيش از 80 درصد ICO ها با حجم مالي بيش از يک ميليارد دلار، کلاهبرداري بودهاند. با احتساب ميانگين ماليات بر درآمد شرکتها در سراسر جهان، اين حجم مالي، بهطور ميانگين پتانسيل درآمدزايي بيش از 240 ميليون دلار براي دولتها را داشته است!
بعد از فروکش کردن جو حبابي بازار، محققان حوزه بلاکچين به دنبال روشي براي کاهش احتمال کلاهبرداري و افزايش اعتماد سرمايهگذاران بودند. اين تحقيقات درنهایت با تولد اولين توکنهاي اوراق بهادار يا Security Token، به نتيجه رسيد.
اين روش ترکيب هوشمندانهاي از دنياي متمرکز و غيرمتمرکز است. در اين روش، با وجود کنترل محدود توسط قانونگذار، امکان جذب سرمايه عمومي مبتني بر بلاکچين براي توکنهاي با پشتوانه (املاک، دارايي، سهام شرکتي يا...) فراهم شده است؛ اما اين روش به دليل سلطه شرايط ويژه سرمايهگذاري براي سرمايهگذاران خرد و چالشهاي اجرايي براي شرکتها و کسبوکارهاي کوچک، با اقبال خوبي از سمت استارتاپها و سرمايهگذاران مواجه نشد. در نتيجه حجم مبادلاتي اين روش هنوز در سطح قابلقبولي نيست.
بلوغ روش عرضه عمومي توکن اوراق بهادار، نيازمند پشتيباني بيشتر از سمت دولتها، سرمايهگذاري حجيم درازمدت و آموزش به عموم مردم است.
پس از STO نيز محققان بلاکچين، هنوز به دنبال روشي قانونمند، با حداقل دخالت دولت و بدون مرز براي فرايند تامين مالي بر بستر بلاکچين بودند. در نهايت، اين تحقيقات منجر به خلق روشي جديد و کارآمد بنام IEO يا Initial Exchange Offering در مبحث تامين مالي جمعي بر بستر بلاکچين شدند.
اين روش در حال حاضر بيشترين حجم مبادلات فروش عمومي يا عرضههاي اوليه را در اختيار دارد. طبق اين روش، عرضه اوليه سکه توسط يک صرافي واسط انجام ميگيرد. هدف از آن، تلاش براي قانونمند سازی فروش عمومي توکن، براي جلوگيري از پولشويي، جعل هويت، فرار مالياتي و از اين قبيل مسائل حياتي است.
براي درک بهتر اين مسئله، به بررسي روند عملياتي آن ميپردازيم.
طبق روش IEO، فرد، شرکت يا تيم، درخواست فروش عمومي توکن را به صرافيهاي رمزارزي داراي مجوز و تاييدشده (از سمت دولت)، با تامين مدارک موردنياز صرافي، ارسال ميکند. در اين مرحله، صرافيها به بررسي مدارک و شواهد موجود ميپردازند و در مرحله آخر، صرافي با توجه به ميزان ريسک موجود در پروژه، احراز هويت بنيانگذاران و بررسيهاي فني، تصميم به همکاري يا عدم همکاري با پروژه را ميگيرد.
IEO ، به دليل قانونمند بودن صرافيها، هزينههاي عملياتي بالا و احراز هويت بنيانگذاران، احتمال کلاهبرداری را کاهش داده است.
بر اساس آمار وبسايت کوينمارکتکپ، در سال 2019، IEO ها بيش از 1.7 ميليارد دلار جذب سرمايه عمومي انجام دادند. اين رقم با احتساب ميانگين ماليات بر درآمد شرکتها در سراسر جهان، پتانسيل درآمدزايي بيش از 408 ميليون دلار براي دولتها را داشته است. کشورهايي مثل آمريکا، استوني، سنگاپور، هنگ کنگ، کره جنوبي و انگلستان از اين فرصت به خوبي استفاده کردهاند.
روشهاي عرضه اوليه و عمومي در حوزه بلاکچين، به سرعت در حال بهروزرساني و بلوغ هستند، انتظار ميرود که با رشد اقبال عمومي نسبت به رمزارزها و فناوري بلاکچين، حجم مبادلات عرضههاي اوليه نيز به سرعت افزايش پيدا کند.
از طرفي، دولتها، بانکها، شرکتهاي بزرگ و سرمايه گذاران سنتي، با ايجاد يک استراتژي منظم، مدون و در چارچوب قانون، امکان درآمدزايي مستقيم و غیرمستقیم از اين حوزه را خواهند داشت، اما بايد خاطرنشان کرد که اولينها در فناوري، در اکثريت مواقع، برنده هستند.