در کتابی از دکتر صادق زیباکلام با عنوان «رضاشاه» مفهوم «ناسیونالیسم ایرانی» به عنوان پایهی اساسی دولت پهلوی مطرح شده است.
نویسنده تعریفی از این مفهوم ارائه کرده و در ادامه به طرح این فرضیه پرداخته که پهلوی، نخستین حکومتیست که در تاریخ ایران بر پایهی ناسیونالیسم ایرانی شکل گرفته است.
تعریف نویسنده از ناسیونالیسم ایرانی رضاشاه بر مبنای نپذیرفتن تنوع قومی و زبانی، محدودیت و ممنوعیت زبانهای اقوام ایرانی و یکسانسازی قومی و زبانی و گسترش زبان فارسی به عنوان زبان واحد جامعهی ایران استوار است.
نویسنده معتقد است که رضاشاه این رویکرد را با هدف پایان دادن به چندگانگی و جنگهای قومیتی و گرایشهای تجزیهطلبانهی قومی در ایران در پیش گرفته است.
دربارهی آنچه نویسنده در تعریف و شرح کارکرد مفهوم ناسیونالیسم ایرانی در دورهی رضاشاه گفته است، میتوان به چند نکته اشاره کرد.
یک) تعریفی که از ناسیونالیسم ایرانی عرضه شده نه با مبانی عقلی سازگار است و نه با فرهنگ و تاریخ و جامعهشناسی تاریخی ایران.
در تاریخ ایران و از نظر قومی و زبانی هیچگاه شاهد یک جامعهی یکدست نبودهایم و تنوع قومی و زبانی و فرهنگی از جمله ویژگیهای هزاران سالهی تاریخ ایران است.
ضمن این که تاریخ ایران نمونههای برجستهای از درگیری و بحران قومی و تجزیهطلبی قومی را در ایرانِ پیش از پهلوی نشان نمیدهد.
دو) این که گفته میشود پهلوی نخستین حکومتیست که بر پایهی ناسیونالیسم ایرانی شکل گرفته به راحتی قابل پذیرش نیست و جای نقد و ابهام جدی دارد.
پرسش این است که پهلوی این مفهوم را از کجا گرفته است؟ هرگاه از تاریخ ایران گرفته باشد، پس نمیتوانیم بگوییم پهلوی نخستین است. ضمن این که نزد سلسلههای گوناگون تاریخ ایران، عناصر ملی و هویتی و فرهنگی تمدن ایران قابل مشاهده است. از جمله توجه به گسترش و رونق زبان فارسی، البته بدون ممنوعیت دیگر زبانها.
هرگاه گفته شود این مفهوم ساخته و پرداختهی پهلویست و ربطی به تاریخ ایران ندارد، اساس مفهوم زیر سوال خواهد رفت.
سه) نادیدهانگاری اقوام و زبانهای غیرفارسی در ایران و تلاش برای یکسانسازی قومی و زبانی در دورهی رضاشاه بر اساس همین تعریف ناسیونالیسم ایرانی، سبب شد تا اقوامی که زبان و فرهنگشان نادیده گرفته شده بود، واکنش منفی نشان دهند و میل به جدایی از ایران در آنها تقویت شود. نهایتاً پس از سرنگونی رضاشاه، شاهد حرکتهای تجزیهطلبانهی قومی از جمله در تبریز و مهاباد، البته با پشتیبانی اتحاد جماهیر شوروی، هستیم.
به این ترتیب نخستین حرکتهای تجزیهطلبانهی قومی در تاریخ ایران پس از رضاشاه و در نتیجهی سیاستهای یکسانسازی قومی و زبانی پهلوی اتفاق افتاد.
مختصر آن که تعریف و تحلیل دکتر زیباکلام از مفهوم و کارکرد ناسیونالیسم ایرانی در عصر رضاشاه، از زوایای نظری و تاریخی، به صورت جدی قابل نقد است و زیر سوال و غیرقابل پذیرش.