نگاه محدود و تنگنظرانه و قومی و نژادی و جغرافیایی به مباحثی همچون خط و زبان و فرهنگ و تمدن نه با دلایل و مبانی عقلی همخوانی دارد و نه با نشانهها و مستندات تاریخی سازگار است.
شاید نتوانیم میان برخی نقاط اوج زبان و فرهنگ و تمدن چندین هزار ساله و عناصر قومی و نژادی و جغرافیایی نسبتی مستقیم و رابطهای معنادار تعریف کنیم.
از مهمترین اسناد تاریخ ایران باستان و هخامنشیان، منشور کورش است که امروزه شهرتی جهانی یافته و نکتهی ظریف آن است که این سند ارزشمند به زبانی غیر از فارسی نوشته شده است.
کتیبهی بیستون، مفصلترین سند مکتوب دورهی هخامنشی، به سه زبان نوشته شده و یکی از این سه فارسیست.
در دورهی اشکانی و اوایل ساسانی برخی اسناد و کتیبهها به زبان یونانیست.
در کتیبههای برخی شاهان قدرتمند ساسانی، بهویژه آنجا که شاه در پی معرفی خود به عنوان شاهنشاه ایران است، به جای شاهنشاه، کلمهی «ملکان ملکا» آمده که برگرفته از زبان و فرهنگ بینالنهرین است و فارسی نیست.
بیشترین و مهمترین آثار مکتوب مرتبط با فرهنگ ایران باستان و دین زرتشت در دورهی حکومت عباسیان نوشته شده که نه ایرانی بودند، نه زبانشان فارسی بود و نه دینشان زرتشتی.
تکرار بسیار و استمرار تاریخی نام خلیج فارس در کتابهاییست که به زبان عربی نوشته شده است.
از منابع مفید در معرفی زبانها و لهجههای فراوان و گوناگون رایج در جغرافیای ایران، کتاب احسنالتقاسیم است که عربیست.
قویترین و برجستهترین معلمان زبان و ادبیات عرب، نه خود اعراب، بلکه ایرانیانی بودند که زبانشان عربی نبود.
شاهنامهی فردوسی، شاهکار بزرگ زبان و ادب و فرهنگ ایران، نه در دورهی هخامنشی و اشکانی و ساسانی، که در زمان غزنویان ترک و عباسیان عرب آفریده شد.
آثار ماندگار و درخشان زبان فارسی از جمله مثنوی معنوی، دیوان حافظ، بوستان و گلستان سعدی و آثار سنایی و نظامی و عطار و دیگر بزرگان شعر و ادب، پس از یک دوره تعامل و درآمیختگی زبان فارسی با عربی پدید آمد و دیده و اندیشهی جهانیان را مبهوت زیبایی ظاهری و معنوی خود ساخت.
جامعالتواریخ، یکی از مهمترین و برجستهترین آثار زبان فارسی در دورهی حکومت مغول نوشته شد.
شعر و ادب فارسی نه تنها در شیراز و طوس و تبریز رواج داشت بلکه تا عثمانی و هندوستان نیز گسترش یافته بود. چنانکه اشعار زیبا و پرمحتوای محمد اقبال لاهوری گواه این مدعاست:
از حجاز و چین و ایرانیم ما
شبنم یک صبح خندانیم ما
فرهنگها و تمدنها بهگونهای طبیعی میل به تعامل و گفتگو دارند. میتوان این ظرفیت بالقوه را سامان داد و فعلیت بخشید و با گسترش و افزایش ابعاد و مباحث و طرفهای این گفتگو، بر غنا و دستاوردهای آن افزود.
آنکه به هر صورت و با هر انگیزه و به هر علت و دلیل و بهانه راه بر گفتگوی منطقی میبندد و آنکه از دریچهای تنگ و دالانی باریک و تاریک به فرهنگ مینگرد، راه به جایی نمیبرد و تنها بر خسارت خویش و دیگران و بشریت میافزاید.