
فرهنگ یک جامعه اجزا و نمودهای گوناگون دارد و با حکومت، رابطهای چندسویه.
تجربه و مطالعات تاریخی نشان میدهد که اثرگذاری و ماندگاری فرهنگ بیش و پیش از حکومتهاست.
دو نمونه از تاریخ معاصر
یک) امیرنظام گروسی از دولتمردان دورهی ناصرالدینشاه قاجار، در یکی از نامههای خود به موضوع رشوه در تهران و گستردگی و نقش تعیینکنندهی آن اشاره کرده است.
دو) تاجالملوک همسر رضاشاه پهلوی در خاطرات خود ضمن اشاره به رفتار و برخورد استالین در تهران که نشانِ چندانی از تشریفات در آن نبود، میگوید:
یک میرزای ادارات ما بیشتر از استالین کبکبه و دبدبه داشت.
بر پایهی این تجربه و شناخت تاریخی میتوان به این نتیجه رسید که اصلاح فرهنگ یک جامعه که از تک تک افراد آغاز میشود، مقدم بر هر تغییر و تحول دیگر است.
فرهنگ فردی و جمعی اگر اصلاح نشود، آمدن و رفتن مدیران و حکومتها چارهای اساسی نخواهد بود.