از هر زاویه که نگاه کنیم، با هر موضعی که وارد شویم و هر منبعی را که مبنا قرار دهیم،
خاطرات اشرف یا ثریا
مأموریت برای وطنم از محمدرضاشاه
خاطرات محمد مصدق
یا کتاب کودتای آبراهامیان
کتاب گازیوروفسکی
خاطرات روزولت
یا سرکوب امید از ویلیام بلوم
و صدها کتاب و سند دیگر،
فرقی ندارد،
بوی نفت و سودای سلطه را نمیتوان از ماجرای ۲۸ مرداد نادیده گرفت و حذف کرد.
هر عنوانی که روی این رویداد تاریخی بگذاریم،
کودتا، قیام ملی، اختلاف شاه و مصدق و یا هر تعبیر دیگر،
رد و نشان نفت و طمع و طراحی و توطئهی قدرتها برای تسلط بر ایران و نفت ایران، قابل انکار نیست.
انگلیس و امریکا در پسِ ظاهر اتوکشیده و متمدنشان، خوی خودبرتربینی و نگاه نژادپرستانهای دارند که نسبت به بوی نفت یک کشور و سلطهستیزی یک ملت، حساس است و تحریک میشود و شعله میکشد.
برای ارضای خودبرتربینیشان دست به هر جنایتی میزنند و بعد هم دروغها میبافند و بساط ریاکاری پهن میکنند تا مردم را فریب دهند و همان ظاهر موجه را حفظ کنند و خود را خیرخواه مردم جهان نشان دهند.
حرکت ایرانیان برای ملی کردن نفت خود زمانی شکل گرفت که در سطح منطقه و جهان، یک تحول مهم در جریان بود:
انگلیس در حال واگذاری جایگاه قدرت برتر به امریکا بود.
انگلیس برای حفظ سلطهی خود و امریکا برای گسترش قدرت در حال ظهور خویش، میل به افزایش تسلط بر ایران و نفت ایران داشتند. به ویژه ترس انگلیس از این بود که ملی شدن نفت در ایران، الگویی شود برای دیگر ملتها و آزادیخواهان و به این ترتیب در حرکتی شبیه دومینو، منافع و مراکز نفوذ و حضور انگلیس یکی پس از دیگری از دست برود.
مصدق در ایران، عبدالناصر در مصر، گاندی در هند، سوکارنو در اندونزی و دیگر نمونههای ملیگرایی ضداستعماری که پس از جنگ جهانی دوم در حال گسترش بود.
در چنین شرایطی انگلیس و امریکا کودتا را طراحی کردند و هر یک به شکلی به ایفای نقش در آن پرداختند. انگلیس که از دیرباز در ایران نفوذ و دسترسی و مأمور و مزدور و طرفدار داشت. از این ظرفیت برای زمینگیر کردن مصدق و نهضت ملی شدن نفت بهره گرفت و امریکا هم که پول داد و طراحی کرد و مأمور ارشد سیا خود در ایران حضور یافت تا از پیروزی کودتا مطمئن شود.
با جنجال و برچسبزنی و فضاسازی، ترس و خطر موهومی را با عنوان کمونیسم و براندازی تاج و تخت پهلوی بزرگنمایی کردند تا در پوشش آن بتوانند نفت را از دست ملت و مصدق بیرون بکشند و تسلط خود را بر آن تحکیم و تثبیت کنند. در این مسیر هم از هر روش و ابزاری که توانستند استفاده کردند. از محاصرهی اقتصادی تا مسدود کردن اموال و داراییها و طرح شکایت در مجامع بینالمللی و تحریک افکار عمومی و طراحیهای پشت صحنه و نهایتاً وقتی با اینها به مقصود نرسیدند، دست به کودتا زدند.
دربارهی این که در ماجرای کودتا، محمدرضاشاه چه کرد و اشرف چه نقشی داشت و زاهدی چگونه عمل کرد و مصدق چه واکنشی داشت و کاشانی چه کنشی از خود نشان داد و طراحی انگلیس و کارکرد امریکا چه بود و کمونیستها کجای داستان بودند، ساعتها میتوان و باید سخن گفت اما با همهی این احوال، آنچه مسلم است، این که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شیر نفت به سمت امریکا و انگلیس باز شد و دمکراسی نیمبندی که در ایران در حال جان گرفتن و آزمون و خطا بود، رنگ باخت و به فنا رفت و بیش از همهی بیگانگان، پنجههای آهنین امریکا گلوی ایرانیان را فشرد و نگاه نژادپرستانهی آنها این ملت را تحقیر کرد و حرص بیپایانشان سرمایه و ثروت این سرزمین را به تاراج برد.
جان کلام آن که:
کسانی که گمان میکردند حق دارند برای دیگر ملتها تصمیم بگیرند و سرنوشت آنها را به میل خود تعیین کنند، به این نتیجه رسیدند که حرکتی که در ایران برای ملی شدن صنعت نفت شکل گرفته باید شکست بخورد و دمکراسی نیمبندی که با آزمون و خطا در حال جان گرفتن بود، رنگ ببازد.