
کتاب مکتوبات آخوندزاده را می توان مقدمه ای بر روشنفکری ایران دانست. اولین برخوردها با تمدن غرب و طرح این سوال بزرگ که چرا ایران چنین عقب افتاده است و چه باید کرد، مشغله بزرگ و همواره روشنفکران ایرانی در سده های بعدی بود و آخوند زاده گمان می برد در سپیده دم روشنفکری، پاسخش را یافته و گفته است. نویسنده در مکتوبات سعی کرده به غایت ساده بنویسد، به لحن محاوره نزدیک شود و دقیق و جزئی نگاه کند. مکتوبات، سه نامه است و یک پاسخ. این میانه خودِ آخوند زاده در ابتدای مکتوبات می نویسد که نامه ها از جایی به دست او رسیده اما نمی دانیم آخوند زاده از هراس اینکه مبادا مرتد تلقی شود، تقصیرات را به گردن شخصیت داستانش می اندازد.
نویسنده نامه اول به دوستش می نویسد ای کاش ایران نرفته بود و این همه مصیبت را نمی دید. او که دنیای مترقی آن دوره را دیده و کتابهای سیاست و فلسفه فرنگی را خوانده و جور دیگری از زندگی را تجربه کرده است، در ایران قاجار چیزهایی می بیند که به چشم مردمان آن دوره نمی آید.
راههای ویران که تجارت را مختل کرده یا عبور دولتمردان و شاهزادگان از خیابان که با کتک زدن مردم و دور باش، کور باش همراه است به کنار؛ او نکات ظریفی می بیند که تا سالها بعد به رویت کسی نمی رسد. مثلا اینکه ایرانی ها زمان و ساعت را رها کرده اند. اگر به کسی بگویی چه وقت است می گوید غروب یا شام و ساعت در جیب اهل بازار هست اما مثل غربیها با نصف النهار کوک نمی کنند و می گویند شباهت به کفار است.
نویسنده از یک بلبشوی عجیب گزارش می دهد. اگر کسی به کسی سیلی بزند، مظلوم نمی داند به کجا شکایت برد. یکی نزد شیخ می رود، یکی پیش امام جمعه، یکی پیش شاهزاده ، یکی پیش داروغه و هر کدام هم حکمی دارند. آن طور که کمال الدوله می گوید هیچ سندی در ایران ثبت نمی شود و نمی توان به سندی استناد کرد. مردم نامه می نویسند و عقد و بیع می کنند و در نوشته نه تاریخ ذکر می کنند و نه محل. حتی نام گیرنده و نویسنده نامه ها بر پاکت نوشته می شود که بازشده و دور ریخته می شود.
شرح گشت و گذار او در شوارع هم پر از دیدنی های مهیب است. از دروازه شهر جسد دو شقه آویخته اند و در کوچه ها گدایان به عابران هجوم می آورند و میانشان دهها نفر با شال سبز و آبی و مدعی که از ساداتند و به قول نویسنده مردم باید به کسانی پول بدهند که جدشان باعث بدبختی ایران شده است.
در دوره ای که کسی به حقوق کودک و زن فکر نمی کرد. او می نویسد: اهل ایران تا امروز نفهمیده اند که در تربیت اطفال به ایشان چوب و سیلی زدن اخلاق ایشان را رذیل و جوهر فطری ایشان را خفه می کند.
منبع: بی بی سی https://bbc.in/2LrcO3u