
از آنجاییکه کنترل شرکت های با مالکیت دولتی (SOE) درون دستگاه بوروکراتیک دولتی است و مدیریت آنها معمولا از چندین گروه مختلف دستور میگیرند، مسئولیت پذیری، ساختار مشوق ها، و اولویت بندی در آن ها مخدوش می شود، و ساختار پیچیده قوانین بوروکراتیک ساخته شده توسط روسای مختلف حتی جلوی عملکرد مدیران دلسوز را هم می گیرند.
در این شرکت ها اهداف بیرونی متغیر و زیادی وجود دارند شامل اقدامات خیرخواهانه مانند تضمین قیمت عادلانه، ایجاد اشتغال، مشارکت در توسعه منطقه، یا کمک به صنایع محلی. این اهداف گیج کننده و نامشخص SOE را به شکاری راحت برای اهداف بازیگران سیاسی تبدیل می کند.
برخلاف استقلال ظاهری، به دلیل تمرکز قدرت، بوروکرات ها و سیاستمداران می توانند مدام در کار مدیران این شرکت ها دخالت کند. بوروکرات های ارشد عضو هیات مدیره با کنترل قیمت، مقررات مربوط به استخدام، و دخالت های غیر رسمی همچون پارتی بازی و رانت خواری، استراتژی های شرکت را متاثر می کنند. سیستم بودجه نرم SOE ها هم بر مشکل می افزاید. خصوصا شرکت های بزرگ دولتی هرگز نمی توانند ورشکسته شوند بنابراین هزینه های آن ها مثل باری بر دوش مردم باقی میماند.
از بین کشورهای دارای ثروت های زیرزمینی، تقریبا تمام SOE ها دارای تعداد بیش از حد کارمند، فساد، عدم استقلال مدیریتی، سیاست زدگی، و دارای هزینه های بالاسری زیاد هستند. این شرکت ها معمولا اجازه تعیین قیمت بطور آزادانه را ندارند و در عین حال از تمام ظرفیت خود نیز استفاده نمی کنند، درحالیکه اکثرشان برای دهه ها دچار کمبود بودجه بوده اند.
اما تعدادی از حاکمان کشورهای حاشیه خلیج فارس موفق شده اند شرکت های سودده و موفقی تحت مالکیت دولتی بسازند. البته نمی توان این موفقیت ها را با شرکت های خصوصی بین المللی مقایسه کرد، اما همچنان عملکرد SOE های خلیج (عربستان، قطر، امارات) در میان شرکت های دولتی کشورهای ثروتمند دارای منابع طبیعی از جمله الجزایر، اندونزی، ایران، لیبی، نیجریه و ونزوئلا چشمگیر است.
در این شرکت های موفق اهداف تجاری و غیرتجاری شرکت محدود و مشخص است و یک مدل کسب درآمد عملگرایانه برای پوشش هزینه ها وجود دارد. بخشی از سهام شرکت در بورس فروخته می شود تا عملکرد مدیران در معرض ارزیابی بازار قرار بگیرد. دخالت افراد بیرونی خصوصا سیاستمداران و دولت محدود شده، حتی از مدیران خارجی برای اداره شرکت استفاده می شود. شفافیت و مسئولیت پذیری بهبود یافته، و دستمزد مدیران برمبنای عملکرد شان پرداخت می گردد. همچنین با جذب سرمایه گذاری خارجی و محدود کردن سوبسید های دولتی عملکرد شرکت بهبود میابد.

اما چه چیزی موفقیت SOE های خلیج را توضیح می دهد؟
واضح ترین علت این موفقیت ها نوع رابطه مدیران شرکت با روسا است. این SOE های بزرگ و موفق دستورات مستقیم از شخص حاکم دارند و تحت حمایت مستقیم او هستند، بنابراین برخلاف موارد غیر خلیجی، دولت حداقل توان دخالت در امور آن ها را دارد. به دلیل موقعیت سیاسی خاص، این شرکت ها در مقابل رانت جویی، پارتی بازی، و طعمه بوروکرات های ارشد یا اعضای کوچکتر خانواده حاکم قرار گرفتن در امان هستند.
این SOE ها با فرمان ویژه تشکیل شده، مدیریت آنها مستقیما به شخص حاکم، ولیعهد، یا مشاوران نزدیک آنها گزارش می دهد. مدیران ارشد معمولا روابط دراز مدت مملو از اطمینان و اعتماد با حاکمان دارند که منجر به افزایش رتبه اجتماعی آن ها و نوسان کمتر مدیریتی در شرکت می شود. درحالیکه اعضای خانواده حاکم عموما عضو هیات مدیره هستند، مدیرعامل تقریبا هیچ وقت از اعضای خانواده سلطنتی نیست، که او را متفاوت از بقیه دستگاه دولتی می کند. بنابراین از استقلال مدیریتی بهره برده، میتواند بطور مداوم بر سوددهی تمرکز بکند که هدف اصلی واگذار شده به او از طرف شیخ است.
برای بسیاری دولت های خاورمیانه که در دهه های میانی قرن بیستم قدرت کسب کردند صنایع ملی شده برای تغذیه اهداف سیاسی انقلابی بکار میروند. سوریه، لیبی، تونس، و مصر به ترکیبی از قدرت نظامی و ایدئولوژی عرب گرایی، سرکوب خشن و سوسیالیسم وابسته بوده، به شدت به مدیریت دولتی برای کنترل مردم نیازمند هستند، و تا زمانیکه دولت کالاهای سوبسیدی و اشتغال را تامین کنند مردم مطیع باقی میمانند.
پوپولیسم اقتصادی به عنوان ابزار استفاده از منابع اقتصادی برای جلب حمایت طبقاتی از مردم یکی از عوامل شکست SOE های کشورهای غیر خلیجی است. در این کشورها عموما با شعار عدالت اجتماعی و همینطور عدم اعتماد به نخبگان (داخلی یا خارجی)، سیاست های اقتصادی بازتوزیعی در پیش گرفته شده، ابزارهای تولید کشور در خدمت این اهداف قرار میگیرند.
استفاده از SOE ها برای ایجاد شغل دولتی و کالاهای ارزان به تضاد اهداف، تضعیف استقلال مدیریتی، ناکارآمدی و مدیریت غلط منجر می شود. این استفاده از بازتوزیع برای ایجاد حمایت سیاسی سازمان داده شده از طبقه متوسط و فقیر یعنی دستکاری دائمی قیمت ها، استخدام بیش از نیاز، و فعالیت های رفاهی تحمیلی به شرکت که همگی تمرکز بر سوددهی را غیرممکن کرده و بودجه نرم را ضروری میکند. اما این مدل زمانی از هم می پاشد که نیازهای مردم از توانایی دولت بیشتر شود و مردم شورش کنند.
در مقابل، SOE های خلیج در فضای نهادی ایدئولوژیکی کاملا مخالف پوپولیسم فعالیت می کنند. رژیم های خلیج در زمینه هایی چون ساختار طبقه اجتماعی ساکت و محافظه کار هستند. همچنین این کشورها انقلابات مردمی و کودتاهای نظامی را تجربه نکرده اند. در مقابل، حاکمان خلیج از جمله با سیاست واردات زیاد نیروی کار از تشکیل و سازماندهی یک طبقه کارگر ناراضی جلوگیری کرده اند. اتحادیه ها در دولت های خلیجی در بیشتر تاریخ آنها ممنوع بوده اند. این جدایی ضد پوپولیستی از عملکرد دولت توضیح می دهد چرا آنها انگیزه روشن تری برای استفاده از SOE ها جهت سوددهی دارند.
سوبسیدهای دولتی در کشورهای خلیج وجود دارند اما معمولا بطور جدا از SOE پرداخت می گردند، مثل گرفتن سوبسید از طریق یک صندوق جداگانه و نه مجبور کردن شرکت به ارزان فروشی. البته همه SOE ها در مقابل فساد، اشتغال رفاهی و سوء استفاده توسط بازیگران سیاسی در امان نیستند. مثلا "سعودی ایرلاینز" مداوما زیان ده بود که بسیاری آن را بدلیل رابطه اش با وزارت دفاع میدانستند. مشابها "گلف ایر" بحرین هم زیان های بزرگی داد و مدیران ارشدش تحت تحقیق در ارتباط با فساد هستند.
منابع:
https://bit.ly/2Huhpvr
https://wapo.st/2HxLKcA
https://bit.ly/2HRr1DL
https://on.ft.com/2qZi2qs
https://bit.ly/2HvdeTS
https://bit.ly/2HYbFek