... برای حفظ ادب در برخورد با دیگران از کلمه "لطفا" استفاده می کنیم که وقتی چیزی از دیگران می خواهیم، این نشانه دوستانه بودن و ادب ما است. و در مقابل استفاده از عبارت "متشکرم" راهی برای جبران محبت دیگران در حق ماست.
به نظر جامعه شناس آلمانی نوربرت الیاس از قرن یازدهم تا شانزدهم میلادی تغییری مهم در غرب اتفاق افتاد: مردم متمدن تر شدند. رفتارها، هنجارها، و تمایلشان به خشونت بیشتر تحت کنترل قرار گرفت. به زعم او فرآیند متمدن شدن روشی است که در آن امیال و هوس های احساسی و منطقی افراد با هم درآمیخته می شوند.
منظور او از منطق توانایی ایجاد تعادل بین امیال و احساسات کوتاه مدت و میان مدت، و آثار درازمدت عمل کردن مطابق آن امیال است، تفاوت بین با مشت به صورت کسی کوبیدن در زمان عصبانیت، و توانایی خود کنترلی بدلیل نتایج آن. حال آیا این کنترل امیال آنی طبیعی یا فرهنگی است؟ به عقیده الیاس پاسخ به این سوال نیازمند توجه به نقطه ای بسیار مهم در تاریخ غرب است: دادگاه سلطنتی.
در قرون وسطی و پیش از آن، قبایل، اشراف، گروه ها و دولت های مختلف در اروپا جدا از یکدیگر بودند، واحدهایی مستقل بدون قوانین مشترک. آنها برای زمین، غذا و قدرت مدام در جنگ با یکدیگر بودند. هیچ مقام بالاتری وجود نداشت. وقتی اشراف با زور بر منطقه یا سرزمینی حکمرانی می کردند و تنها به آن زمین وابسته بودند، به هرچه تمایل داشتند اقدام می کردند و نیازی به کنترل امیال و هوس های خود نداشتند. اما به آهستگی یک گروه موفق به غلبه بر بقیه شد، نهاد پادشاهی بوجود آمد و بقیه گروه ها مجبور به پذیرش جایگاه پایین تر خود شدند. پادشاه مسئول حفظ نظم شد و مذاکره بین گروه ها مهمتر از خشونت گردید. وابستگی بین گروه ها افزایش یافت و این منجر به نوع جدیدی از منطق گشت. پادشاه برای حفظ قدرت نیازمند اشراف است، و اشراف نیازمند پادشاه و یکدیگر برای چانه زنی در مورد جایگاه شان در سلسله مراتب اجتماعی.
دادگاه سلطنتی مرکز چانه زنی های سیاسی شد. اشراف و نظامیان می دانستند در این فضای مقرراتی مورد حمله واقع نمی شوند ولی در عین حال آن ها هم نمی تواند دست به خشونت بزنند و باید تمایلات آنی خود را سرکوب کنند. در نتیجه شوالیه هایی که عمر خود را به خشونت و کشورگشایی سپری کردند به مرور با اشراف اهل چانه زنی و مذاکره جایگزین گشتند.
به عقیده الیاس در دادگاه سلطنتی شخص همیشه در کانتکس (زمینه) اجتماعی خود و در ارتباط با دیگران دیده می شود. چانه زنی نه تنها به معنی سرکوب تمایلات لحظه ای است بلکه همچنین مخفی کردن وجود آنها، پنهان داشتن آنچه واقعا می خواهید، چون ممکن است علیه تان استفاده شود و نشانه ضعف تلقی گردد. به این صورت خواندن رفتار دیگر اهمیت می یابد و دانستن آنچه دیگران میخواهند مهارت مهمی تلقی می گردد. به قول فیلسوف فرانسوی ژان دلابرویر شخص موفق در دادگاه استاد ایما و اشاره است، در استفاده از چشم و دستش، او غیرقابل نفوذ و ژرف است، بدی ها را می پوشاند، به دشمنش لبخند میزند، عصبانیت خود را کنترل می کند، اشتیاقش را مخفی می دارد، و برخلاف امیالش رفتار می نماید.
این همه منجر به نوع جدیدی از منطق دادگاه (court) می شود که منشا کلمه courteous به معنی مبادی آداب است. دادگاه لردها در واقع یک تئاتر بزرگ است که در آن همه به دنبال منافع خود هستند و این تنها با جلب نظر شاه و افراد مهم دادگاه ممکن است. بنابراین شخص تمام زحمات ممکن را متقبل می شود تا خود را خوشایند آنها کند و بهترین راه برای اینکار نشان دادن این موضوع است که آماده خدمت رسانی به آنها با تمام وجود است.
الیاس سپس به گسترش کتاب ها و جزوات در مورد آداب و هنجارها در انتهای قرون وسطی و آغاز دوران مدرن اشاره می کند. مثلا فیلسوف مشهور هلندی اراسموس رساله مهمی با عنوان در باب متمدن سازی کودکان در سال 1530 به چاپ رساند. در کتاب هایی مانند این می بینیم که رفتارهای مودبانه اشراف در دادگاه بین جامعه گسترش می یابند. کتاب اراسموس مثلا در مورد کثیف بودن بینی یا تمیز کردن آن با آستین لباس هشدار میدهد، خواننده را به تمیز کردن قاشق بعد از استفاده توصیه می کند، یا عدم دست کردن در غذا و برگرداندن صورت موقع سرفه.
بنابراین از نظر الیاس اولین مرحله تمدن انحصار قدرت است، وجود یک مرجع که خشونت را کنترل و حتی غیرقانونی می کند، در نتیجه بقیه مجبورند هیجانات و تمایلات خود را کنترل کنند، نوعی از ایجاد دولت و تمرکزگرایی. به گفته الیاس با تغییر ساختار روابط انسانی یا شکل گیری سازمان های انحصار قدرت، دیگر افراد در معرض نزاع و جنگ دائمی نیستند بلکه در وضعیتی صلح آمیزتر برمبنای کسب ثروت و مقام قرار می گیرند. در نتیجه هرچند نوسانات رفتاری و تمایلات ناپدید نمی شوند ولی متعادل تر می گردند. اما این خود به عامل دیگری در ایجاد این فرآیند اشاره دارد که الزاما ارتباطی با دادگاه یا دولت متمرکز ندارد و آن وابستگی متقابل است.
الیاس می گوید با پیچیده تر شدن جامعه، افراد نقش های متفاوتی در اقتصاد بازی می کنند. قصاب، نانوا، و مهندس، همگی در هم تنیده هستند. هر کدام به دیگری خدمات می دهد و این تقسیم کار یعنی ما به دیگران وابسته هستیم. این وابستگی متقابل منجر به شبکه ای می شود، مشابه وابستگی متقابل درون دادگاه سلطنتی. روزبروز مردم مجبورند رفتارشان را متناسب با دیگران تنظیم کنند و اگر قرار باشد هر عملی نقش اجتماعی خود را به درستی ایفا کند ساختار رفتار باید با دقت تعیین گردد، چیزی که او طولانی شدن زنجیره وابستگی اجتماعی متقابل می نامد. ما همه مجبوریم به نتیجه اعمال خود در این زنجیره طولانی فکر کنیم. این یعنی یک شخص نمی تواند هرچه میخواهد انجام دهد. شخص باید خود کنترلی کند اگر قرار باشد اقتصاد به درستی عمل کند.
پس وابستگی متقابل، تشکیل دولت، انحصار قدرت و تمرکز گرایی عوامل این فرآیند متمدن سازی هستند. به زعم الیاس این عوامل اجتماعی در روانشناسی ما تاثیر کرده و به عادت تبدیل می شوند. و بطور فرهنگی این رویکردهای جدید به کودکان آموزش داده شده و جذب می گردند. اینگونه است که این نوع رفتارهای به اصطلاح متمدنانه همه گیر شده اند.
البته از دید الیاس این متمدن بودن قضاوتی ارزشی و نشانه برتری نیست. هرچند تمایلات شخصی و خشونت در جوامع غربی تحت کنترل قرار گرفته اند، اما این جلوی دولت را در اعمال خشونت نسبت به غیر نمی گیرد، کما اینکه شخص متمدن تر حتی می تواند مرتکب نسل کشی شود، خشونت الزاما کم تر نمی شود و ممکن است به سمت دیگری هدایت گردد.
