
یکی از مسائلی که همواره هر نقدی با آن مواجه است، معیار نقد است. اگر منتقد بناست از معیار خویش بهره جوید، رقیب اصلاً سخن او را جدی نخواهد گرفت، زیرا اصلاً معیارهای منتقد را به عنوان معیار بازنمیشناسد و بنابراین، نقد بیاثر خواهد شد. حاصل نیز نوعی جدلِ بیرونی خواهد بود که تنها به درد تخلیۀ روانی و تسویهحساب میخورد تا اقناعِ رقیب.
اگر غایت منتقد از نقد صرفاً از میدان به در کردن رقیب باشد (چنانکه عمدتاً چنین است)، آنگاه او باید به جدلِ صرف یا هوچیگری روی آورد و نقد را مطلقاً بیرونی و عوامفریبانه طرح کند، با این هدف که هرچند نمیتواند رقیب را قانع سازد، اما دستکم بتواند دیگران را مجاب سازد و رقیب را بیاعتبار جلوه دهد. منتقد در این معنا، یک سوفسطاییِ تمامعیار است.
اما آیا غایت منتقد صرفاً نفیِ رقیب است؟ اگر غایت منتقد کشف، افشا یا برساختنِ «حقیقت» باشد چه؟ آنگاه آیا منتقد در میانۀ نقد، در اوج جدالش با رقیب، نمیتواند دربارۀ خود، دربارۀ مبانی خود نیز دچار تردید شود و خود را نیز نقد کند؟ هرچند شاید اگر منتقد در میانۀ نقد رقیب، از مواضع خویش نیز دست کشد و خود را نقد کند، از نظرگاه نخست (نقد به مثابۀ جدل) شکست خورده باشد، اما آیا از نظر گاه دوم (نقد به مثابۀ قوامبخشی به حقیقت) رسالت خویش را به جا نیاورده است؟ به بیان دیگر، اگر ملاک حقیقت باشد، آنگاه چه باک حتی اگر منتقد در میانۀ نقد درونزا موضع رقیب را بپذیرد و موضع خود را وانهد؟
منتقد اگر سودای حقیقت دارد، باید در عین نقد رقیب، خود را نیز نقد کند. از سوی دیگر، او همواره باید از مبانی رقیب آغاز کند. اگر نقدی به رقیب وارد است، منتقد باید آن را به نحوی درونی و بر اساس ملزومات خصمش برملا سازد. او باید به جای نشان دادن عدم «مطابقتِ» نتایج رقیب با معیارهای خود منتقد، عدم سازگاری میان نتایج رقیب با معیارهای خود رقیب را نشان دهد.
محمدمهدی اردبیلی - پژوهشگر فلسفه و مدرس دانشگاه
منبع: صدانت https://bit.ly/2FkW3Bo