
آیا اکنون زمان مناسبی برای خرید خانه است؟ آیا شرکت شما باید اقدام به تعدیل نیرو کند؟ آیا باید دولت قیمت سوخت را گران نماید؟
هر بار که مردم، شرکتها، یا دولت برنامهای میریزند این یعنی بطور ضمنی دست به پیشبینی میزنند. تصمیمات ما بر مبنای انتظاراتمان در مورد آینده است. اما تا چه حد این پیشبینیها درست از آب در میآیند؟ البته رشتههای معدودی مانند هواشناسی وجود دارند که دقت پیشبینیهای خود را بررسی میکنند، اما سایرین چه؟
تنها روش قابل اطمینان برای پاسخ به این سوال برگزاری یک تورنمنت است که در آن از شرکتکنندگان خواسته شود همزمان در مورد وقایع مشابهی پیشبینی کنند. اما زبان روزمره ما مبهم است؛ اگر واقعهای اتفاق بیافتد شخص میتواند بگوید "من گفتم که احتمال دارد" و اگر اتفاق نیافتد خواهد گفت "من فقط گفتم احتمال دارد". از این جهت شرکتکنندگان در تورنمنت باید نظرات خود در مورد آینده را به یک عدد که نماینده احتمال وقوع باشد، مثلا از 0.001 تا 99.999 درصد، تبدیل کنند.
فیلیپ تتلاک، استاد روانشناسی و مدیریت دانشگاه وارتون، در اواخر دهه 1980 چنین تورنمنتی را با 284 اقتصاددان، دانشمند علومسیاسی، و تحلیلگر اطلاعاتی برگزار کرده و از آنها در مورد احتمال وقایع مختلف پرسید: آیا آپارتاید در آفریقا بدون خشونت به پایان خواهد رسید؟ آیا گورباچف (رئیس جمهور وقت شوروی) با کودتا برکنار خواهد شد؟ آیا آمریکا در خلیج فارس به جنگ خواهد رفت؟ آیا اتحاد ایالتهای کانادا از هم خواهد پاشید؟
تا پایان این تحقیق در سال 2003 کارشناسان بیش از 82000 پیشبینی کرده بودند. تتلاک همچنین از آنها میپرسید که چگونه به هر نتیجهگیری رسیدند، و بررسی میکرد وقتی پیشبینیشان غلط از آب در میآمد چطور واکنش نشان میدادند، و چگونه تئوریها و پیشبینیهای مختلف و اطلاعات جدیدی که از دیدگاهشان پشتیبانی نمیکرد را ارزیابی مینمودند.
نتیجه چند دهه تحقیقات تتلاک نشان داد که در عمل پیشبینیهای کارشناسان و متخصصین بطور میانگین خیلی بهتر از حدس و گمان تصادفی نبودند. افرادی که پیشبینی بخشی از شغلشان است و در تلویزیون و روزنامهها از آنها نقل قول شده و به دولتها و سازمانها مشاوره میدهند در دیدن آینده بهتر از بقیه ما نیستند. به نظر او در این عصر فوق تخصصگرایی آکادمیک هیچ دلیلی وجود ندارد که تصور کنیم دانشمندان علوم سیاسی، اقتصاددانان، و متخصصین حوزههای مختلف بهتر از خوانندگان مجلات توانایی دیدن آینده را دارند.
آنها وقتی که اشتباه میکنند بازخواست نمیشوند و به ندرت به اشتباه خود اعتراف مینمایند؛ اصرار دارند که فقط زمان را درست پیشبینی نکردند، یا بدلیل حوادث بسیار نامحتمل دچار اشتباه گردیدند، یا اینکه هرچند حرفشان صحیح نبود ولی دلایلشان درست بود. آنها از همان سیستم خودتوجیهی استفاده میکنند که بقیه مردم، و مثل بقیه مردم تمایلی به تصحیح عقاید خود در مورد جهان ندارند. به عقیده تتلاک افرادی که به بحثهای سیاسی میپردازند باید عقاید خود را بصورت قابل آزمون ارائه دهند تا توان پیشبینیشان بررسی شود.

البته من و شما به خاطر عقاید و نظرات خود در مورد دیگران پولی نمیگیریم ولی کارشناسان چرا، و تتلاک میگوید که اتفاقا افراد مشهورتر و آنهایی که بیش از بقیه توسط رسانهها نقل قول میشوند در پیشبینی آینده غیرقابل اعتمادتر هستند؛ دقت پیشبینی یک کارشناس رابطه معکوسی با میزان اعتماد بنفس، شهرت، و حتی گاهی میزان دانش او دارد. تتلاک مشاهده کرد هرچند داشتن کمی اطلاعات ممکن است کمک کند، اما داشتن اطلاعات زیاد عموما باعث بدتر شدن پیشبینیها میگردد زیرا هرچه کارشناسی بیشتر بداند، اطلاعات بیشتری برای پشتیبانی از تئوری مورد علاقه خودش میابد.
متخصصین در یادگیری از اشتباهاتشان فرقی با بقیه ما ندارند. بیشتر مردم تمایل دارند اطلاعات جدیدی را که با عقایدشان همخوانی ندارد ندیده بگیرند. تتلاک مشاهده کرد که کارشناسان او نوعی استاندارد دوگانه دارند: در ارزیابی صحت اطلاعاتی که با تئوریشان همخوانی نداشت به مراتب سختگیرتر بودند. همین ضعف است که باعث میشود مردم فقط به سراغ منابعی بروند که با عقاید سیاسی آنها همراستا است.
هرچند این نتایج برای روانشناسان عجیب نیست، ولی دیگران را متعجب و نگران میکند. البته این فقط یکی از صدها تحقیقی است که به چنین نتایجی میرسد. ایراد کارشناسان تحقیق تتلاک البته مشکل نوع بشر است: ما عاشق گمانها و تئوریهای خود میشویم و واقعا از اشتباه کردن متنفریم.
تتلاک تحقیقی قدیمی را نقل میکند که در آن یک موش در یک مارپیچ قرار داده میشود با دو مسیر پیش رو، یکی به چپ و دیگری به راست، و هر بار فقط یکی از آنها حاوی غذا بود. اما این غذا هر بار بطور تصادفی و با احتمال 60 به 40 در سمت چپ گذاشته میشد. موش پس از مدتی متوجه این موضوع شده و در نتیجه تقریبا همیشه بسمت چپ میرفت، این یعنی 60 درصد موفقیت. وقتی تست مشابه روی دانشجویان صورت گرفت و از آنها خواسته شد محل غذا را پیشبینی کنند آنها به دنبال یک الگوی مشخص میگشتند و در نهایت نمرهای بهتر از 52 درصد کسب نکردند. موش حسن شهرتی نداشت که بخواهد از شکست خوردن خجالت زده شود ولی انسانها داشتند و به همین دلیل مدام به دنبال یک فرمول مخفی برای حل مساله میگشتند و در نتیجه نمره بدتری کسب کردند.
نکته جالب دیگر اینکه افراد تمایل دارند آینده را نامعلوم، ولی گذشته را غیرقابل اجتناب ببینند، اینکه وقتی به وقایع گذشته که مثلا به ظهور هیتلر، سقوط شوروی، یا حادثه یازده سپتامبر انجامید نگاه میکنند انگار همه چیز از ابتدا واضح بود. امروز ما نمیدانیم که نتیجه حمله نظامی به یک کشور دیگر چیست، ولی پس از وقوع آن قادریم خودمان را قانع کنیم که از ابتدا میدانستیم نتیجه چه خواهد بود؛ نتایج به نظر غیرقابل اجتناب و در نتیجه قابل پیشبینی میآیند. همراستا با این موضوع کارشناسان عموما به درستی به خاطر نمیآورند که چه احتمالی به وقوع یک حادثه داده بودند و ادعا میکنند حادثه بوقوع پیوسته را با دقت بالاتری پیشبینی کرده بودند، درحالیکه چنین نبود و وقتی این موضوع به آنها یادآوری میشد حالت تدافعی میگرفتند.
با این همه تتلاک معتقد است کشف کرده چرا بعضی افراد در پیشبینی آینده بهتر از دیگران هستند؛ این ربطی به عقایدشان ندارد، بلکه به نحوه فکر کردنشان مربوط است. او افراد را به دوسته جوجهتیغی و روباه تقسیم میکند. افرادی که امتیاز کمتری در پیشبینی کسب میکنند (جوجهتیغی) یک تئوری مهم و بزرگ دارند و تلاش میکنند آن را برای توضیح چیزهای دیگر هم بکار ببرند و اعتماد بنفس بسیار زیادی در مورد درستی پیشبینیهایشان دارند. جوجه تیغی کسی است که روابط بینالملل را متاثر از فقط یک نیرو میبیند، مثلا تعادل قدرتها، جنگ تمدنها، جهانی سازی، بازار آزاد. این افراد همچنین از نظر سیاسی افراطیتر هستند.
اما افراد با امتیاز بالا (روباه) چیزهای کوچک بسیاری میدانند و به تئوریهای بزرگ مشکوکند. پیشبینی از نظر آنها فرایندی انعطافپذیر و از منابع مختلف بوده و اعتماد بنفس بالایی در مورد دقت پیشبینیهای خود ندارند. روباهها از پیشبینیهای گذشته و اشتباهات خود درس میگیرند و عقایدشان را با ورود اطلاعات جدید تنظیم میکنند.
به عقیده تتلاک ما انسانها از کشش غریضی خود به سمت جوجهتیغیهای جبرگرای دارای اعتماد بنفس کاذب رنج میبریم و به آنها بها و توجه بیشتری میدهیم. پیشبینیهای جوجه تیغیها نه برای بیان واقعیت بلکه دادن حس بهتر به پیروان ایدئولوژیکشان است. طرفداران هر دیدگاه تمایل دارند بشنوند که هرچه رقبایشان انجام میدهند به نتیجه بدی خواهد انجامید، و اگر بحث به جزئیات تخصصی برسد کانال تلویزیون را عوض میکنند. در همین راستا، در رادیو، تلویزیون و رسانههای نوشتاری مرز بین تخصص و هواداری محو شده است. البته شاید پیشبینیهای تلویزیونی آثار چندان عمیقی نداشته باشند اما مشاوره و پیشبینیهای داده شده به دولت و دستگاههای نظامی و امنیتی چرا. و بدون شک روانشناسان در این زمینه چیزهای خوبی برای یاد دادن به ما دارند.
نتیجه جالب دیگر تحقیق تتلاک این بود که در جریان فرآیند تفکر نقادانه به عقاید خود، شرکتکنندگان در تورنمنت در دیدگاههای سیاسی خود معتدلتر شدند زیرا در یافتند پیشبینی صحیحتر نیازمند اصلاح عقاید خود با اطلاعات جدید است. همچنین نگاه رادیکال آنها به جناح سیاسی مقابل خود کاهش یافت زیرا متوجه شدند در مورد آنها خیلی کمتر از دیدگاه خودشان آگاهی دارند و این افزایش عدم اطمینان باعث نگاه معتدل تر به دیگران گردید.
منابع
https://bit.ly/2IqypZh
https://econ.st/38Gn2a5
https://bit.ly/2IFgGNz