
این پرسش چالشِ دشواری را پیش روی کمپانی فورد قرار داد. فورد در طراحی ماشین "پینتو" از مخزن های گازی استفاده می کرد که در صورت بروز تصادف با سرعت بالا، آتش گرفته، درها قفل شده، و نهایتا انفجار رخ میداد. این مساله توسط کمپانی بررسی شد و نتایج زیر بدست آمد:
اگر تغییرات کوچکی بر روی ماشین "پینتو" انجام شود، مشکل حل خواهد شد. برآورد هزینه انجام شده برای هر ماشین ۱۱ دلار بود که با توجه به تعداد خودروی فروخته شده، این رفع اشکالِ کوچک، چیزی حدود ۱۳۷ میلیون دلار، خرج بر می داشت. کمپانی فورد، در مطالعه ای دیگر و بر اساس یک معیارِ ریاضی به نام "ارزش مورد انتظار"، در پاسخ به این سوال بر آمد که هر سال چه تعداد انسان بر اثر این نقص ماشین "پینتو" خواهند مرد؟!
طبق محاسبات انجام شده، در هر سال حدود ۲۱۰۰ ماشین می سوختند و احتمالا حدود ۱۸۰ نفر هم جان خود را از دست می دادند. البته تعدادی هم قاعدتا مجروح و زخمی می شدند. اینجا بود که کمپانی فورد بر روی جان آدم ها قیمت گذاشت. قیمت جان هر انسان از دید این کمپانی، حدود ۲۰۰ هزار دلار بود. فورد به کمک الگو های ریاضی اثبات کرد که سوختن آدم ها به مراتب کم هزینه تر از جبران نقص ماشین است. اینها فقط نتایجی بر روی کاغذ نبود، این دقیقا همان کاری بود که کمپانی فورد در واقعیت انجام داد. در نتیجه حدود ۵۰۰ نفر به خاطر نقص ماشین "پینتو"، جان خود را از دست دادند.
احتمالا شما بعد از خواندن مطالب فوق احساس انزجار خواهید کرد و این سوال برایتان پیش خواهد آمد که مگر می توان بر جانِ انسان قیمت گذاشت؟!
در پاسخ به این سوال، برخی می گویند ارزش جانِ انسان، بینهایت است. اما به سه دلیل این تئوری صحیح نیست:
۱. یک حساب و کتاب سادهِ ریاضی به ما می گوید بینهایت ضربدر هر عدد طبیعی می شود بینهایت. مثلا:
بینهایت = بینهایت × یک میلیون
حال اگر جانِ هر آدم، بی نهایت ارزش داشته باشد، ارزش جانِ یک نفر مساوی است با جانِ کل آدم های کره زمین منهای آن آدم.
اما این استدلال به نظر منطقی نمی رسد، برای درک بهتر به مثال زیر توجه کنید:
فرض کنید روزی مجبور به انتخاب یکی از دو گزینه زیر شوید:
الف. یک نفر را بُکشید.
ب. اگر آن یک نفر را نکشید، ده میلیون نفر کشته خواهند شد.
فرض بر این است که شما مجبور به انتخاب یکی از دو گزینه هستید و وقوع این رویداد حتمی است. در این وضعیت، طبق تئوری "مطلوبیت مورد انتظار"، گزینه معقول گزینه (الف) خواهد بود. این تئوری می گوید؛ حفظ جان ۱۰ میلیون نفر، بسیار مطلوب تر از حفظ جان یک نفر است.
۲. همه ما به عنوان یک انسان بر روی جانِ خود در مقابلِ ارزش های دیگر، قیمت می گذاریم. تصور کنید شما خطرِ سفر با یک وسیله نقلیه مانند پراید که ایمنی پایینی در جاده های غیر استاندارد دارد را به جان می خرید تا به مسافرت بروید، زیرا فکر می کنید که این ریسک، ارزش سفر کردن را دارد. یا مثلا کوهنوردی که قصد دارد قله اورست را فتح کند، قطعا می داند مسیر رسیدن به قله مملو از خطر و حادثه خواهد بود، اما اگر از وی پرسیده شود آیا علیرغم همه مسائل باز هم حاضر است به صعود فکر کند، پاسخ او قطعا مثبت است.
گویا همه ما بر اساس تئوری مطلوبیت از یک جایی به بعد به ابن نتیجه میرسیم که این حد از مراقبت از خود و احتیاط ارزش ندارد. به طور کلی اکثر مردم معتقدند: "هیجان" و "مخاطره" در زندگی به تجربه کردن فعالیت هایی که دوست داریم، می ارزد. البته هر کسی تعریف خود را از این واژه ها دارد. می شود با پراید به مسافرت نرفت یا قله اورست را فتح نکرد اما افراد بر اساس نظریه مطلوبیت به این نتیجه می رسند که نمی ارزد.
۳. اگر فرض کنیم جانِ آدم ها بینهایت ارزش دارد پس قاعدتا باید جانِ دو انسان در جهان ارزش یکسان داشته باشد. یک اصل ریاضی می گوید؛ بینهایت مساوی است با بینهایت.
برای درک بهتر آزمایش دیگری را انجام می دهیم، فرض کنید مجبور به انتخاب از دو گزینه زیر هستید:
الف. یک پیرمرد که ۸۰ سال دارد و مبتلا به انواع امراض است و به زودی خواهد مرد.
ب. یک جوان که ۲۰ سال دارد، باهوش، سرزنده و سالم است.
به نظر می رسد گزینه عقلانی گزینه (ب) باشد. در صورت انتخاب این گزینه، پس جان دو انسان به یک اندازه ارزش نخواهد داشت. ممکن است فکر کنید این انتخاب نوعی تبعیض علیه سالخوردگان را به همراه دارد. اما باید تصور کنید که مجبور به انتخاب هستید و شرایط اورژانسی است. ممکن است بگویید در این مثال، قیاس جانِ آدم ها نیست بلکه مقایسه در تعداد سال هایی است که این دو فرد زندگی کرده اند. پاسخ این است: بله، مقیاس سال بوده و از این مقیاس می توان نتیجه گرفت که جان دو انسان از هر حیث، ارزش برابر ندارد. وجوهی وجود دارند که ایجاد تمایز می کنند.
ممکن است بگویید دو آدم مشخص را نباید با هم مقایسه کرد. حال فرض را بر این بگذارید: ما دو فرد خیالی داریم که هیچ اطلاعاتی در موردشان در دست نیست. در این حالت چه طور؟ آیا ارزش جان هر دو مساوی است؟ اگر شما هیچ محتوایی از زندگی آنها ندانید در آن صورت، بله، حرف درستی است. اما واقعیت این است که ما در زندگی هرگز با آدم های صوری سر و کار نداریم.
فرض کنید باز هم مجبور به انتخاب هستید؛
الف. پزشکی که در مورد سرطان تحقیق می کند و نتایج تحقیق وی، نویدبخش نجات جان آدم های بسیاری است.
ب. کارتن خوابی که زندگی را با جیب بُری می گذراند و اوضاع نابسامانی دارد.
عقل سلیم رای به انتخاب گزینه (الف) می دهد. اما چرا؟!
چون فلاکت و بدبختی ارزشش برای ما آدم ها از دستاورد داشتن و خوشبختی بسیار کمتر است. شاید شما ایراد بگیرید که محتوای داده شده به این افراد روی تصمیم گیری تاثیرگذار است. آقای "الف" با یک زندگی شکوفا، مقایسه شد با آقای "ب" با یک زندگی فلاکت بار. در اینجا ملاک نه جان آدم ها، بلکه میزان شکوفایی آنها بود.
جواب این است: مفهومِ انسانِ بی محتوا، وجود خارجی ندارد و یک مفهوم خیالی است. توجه کنید که ما در دنیای حقیقی و با مفاهیم حقیقی زندگی می کنیم.
حال وقت آن است که برگردیم به کمپانی فورد و ماشین پینتو. به نظرتان چرا تصمیم آنها ما را دچار انزجار می کند؟ چرا از این تصمیم خوشمان نمی آید؟!
دلیل این است که بنظر ما سنجیدن جانِ انسان با پول درست و اخلاقی نیست. اساسا دو چیز وقتی قابل مقایسه هستند که شبیه به هم باشند. اینکه جانِ آدم، ارزشش بینهایت نیست به کنار، اما جانِ آدم با پول قابل سنجیدن نیست، چون ارزش پول و جانِ انسان متفاوت است. ارزش جانِ آدمی فقط با جانِ آدمی قابل مقایسه است. هر چند ممکن است گاهی در تصمیم گیری های اقتصادی چاره ایی جز انجام این حساب و کتاب نداشته باشیم.
کاوه بهبهانی - پژوهشگر و مدرس فلسفه
منبع:
https://t.me/Sophia_Kaveh/872