
در دهه 1960 یکی از مهمترین آزمونهای تاریخ روانشناسی توسط دو عصبشناس صورت گرفت. بعضی بیماران بدلایل پزشکی تحت جراحی قرار گرفته و عصبهایی که دو نیمکره مغزشان را بهم متصل میکنند قطع میگردند. تا آن زمان کسی متوجه هیچ چیز عجیبی در مورد این افراد نشده بود. آنها مانند بقیه مردمِ عادی زندگی میکردند. نکتهای که باید بخاطر داشته باشیم اینکه هر نیمکره مغز سیگنالهای سمت مخالف بدن را پردازش میکند، این یعنی مثلا نیمکره سمت چپ مسئول دست، گوش، چشم، و پای راست است. قطع شدن آن عصبهای میانی یعنی دو نیمکره دیگر قادر به تبادل اطلاعات با هم نبودند.
در آزمایش صورت گرفته دو تصویر متفاوت بطور همزمان برای مدت زمان کوتاهی به دو چشم متفاوت نشان داده میشدند. مثلا چشم راست (نیمکره چپ) یک دشت برفی را میدید و چشم چپ (نیمکره راست) یک مرغ. سپس از شخص خواسته میشد از بین یک مجموعه کلمات با دست چپش به کلمهای اشاره کند که بهتر از همه با تصویری که دیده بود ارتباط داشت. از آنجائیکه نیمکره راستی تصویر برفی را دیده بود، دست چپ به پاروی برفروبی اشاره میکرد. تا اینجا همه چیز عادیست. اما مشکل وقتی آشکار میگردید که از شخص پرسیده میشد چرا به پارو اشاره کرد. بخش مربوط به صحبت کردن بطور کلی در نیمکره سمت چپ انسان قرار دارد بنابراین نیمکره سمت چپ در وضعیتی ناجور قرار گرفته بود. نیمکره سمت راست تصویر برفی را دیده بود و تصمیم گرفته بود به پارو اشاره کند. نیمکره چپ که اصلا از این موضوعات خبر نداشت ولی حالا باید دلیل آن را توضیح میداد.
از دیدگاه نیمکره چپ تنها جواب منطقی این است که "نمیدانم"؛ اما این چیزی نیست که اتفاق افتاد. در عوض نیمکره چپ مثلا پاسخ میداد "پارو را انتخاب کردم زیرا از آن برای تمیز کردن مرغدانی استفاده میشود." بعبارت دیگر نیمکره چپ که دلیل واقعی را نمیدانست، از خودش یک دلیل تراشید و تظاهر کرد که انگار از ابتدا دلیل آن را میدانسته. شخص مورد آزمون خیلی عادی و باور پذیر رفتار میکرد، درحالیکه حتی خودش هم نمیدانست حرفش صرفا یک داستان ساختگیست.
در آزمایش دیگری در گوش چپِ شخص (نیمکره راست) از او میخواستند که برخیزد و بسمت درب برود و وقتی او اینکار را میکرد از او میپرسیدند چرا برخواسته. مجددا نیمکره چپ که در وضعیتی ناخوشایند قرار گرفته بود مثلا پاسخ میداد "میخواستم بروم یک نوشابه بردارم!"
آزمایشاتی مانند این نشان میدهند که مغز چقدر ساده و راحت میتواند رفتارش را توجیه کند. انسانها قادر به توجیه و داستانسرایی در مورد انواع چیزها هستند: عقاید، خاطرات، و حتی حقایق. برخلاف آنچه ممکن است تصور کنیم، در واقع قوه استدلال مانند سخنگوی دولت عمل میکند. در دنیای سیاست فارغ از اینکه سیاستهای دولت چقدر بد باشند، سخنگوی دولت همیشه راهی برای دفاع از آنها خواهد یافت. او هرگز به اشتباه خود اعتراف نمیکند، زیرا سخنگو هیچ قدرتی ندارد و تنها وظیفهاش توجیه سیاستهاست.

دانشمندان مثالهای بیشماری در تایید این تئوری ثبت کردهاند. مثلا در یک تحقیق سه ظرف مختلف حاوی ماده شوینده مشابه به افراد داده شده و از آنها خواسته میشد تا کیفیت آنها را ارزیابی کنند. تنها فرق سه ظرف تصویر روی آنها بود، یکی زرد رنگ، یکی آبی، و سومی پسزمینه آبی با نقاط زرد روی آن. نتیجه اینکه عموم شرکتکنندگان اعلام کردند که مایع درون ظرف زرد رنگ خیلی قوی بود و لباسهایشان را خراب کرد، درحالیکه مایع درون ظرف آبی لباسشان را تمیز نشست. تنها ظرف سوم بود که کیفیت و اثر خیلی خوبی داشت. تحقیقات مشابه با شراب و جوراب هم نتایج مشابهی داشتند.
در آزمونی دیگر تصویر دو زن به شرکتکنندگان مرد نشان داده شده و از آنها خواسته میشد به تصویر زن جذابتر اشاره کنند. سپس بدون اینکه آنها متوجه شوند آزمونگر جای عکسها را عوض میکرد و از آنها میخواست دلیل انتخاب خود را توضیح دهند. اکثر شرکتکنندگان نه تنها متوجه جابجایی عکسها نمیشدند بلکه شروع به توضیح دادن در مورد دلایل خود و زیبایی زن درون عکس میکردند.
با وجود اینکه خودروهای الکتریکی گرانتر از خودروهای بنزینی هستند اما همچنان بعضی مردم آنها را میخرند. آیا انگیزه آنها کمک به محیط زیست است؟ در یک تحقیق از افراد خواسته شد بین دو گزینه انتخاب کنند، دو خودروی مشابه و هم قیمت، یکی لوکس شش سیلندر بنزینی و با تجهیزات کامل، و دیگری خودرویی سازگار با محیط زیست ولی بدون آن تجهیزات لوکس. در این حالت عموم شرکتکنندگان مورد اول را انتخاب کردند. در آزمایش دوم اما وقتی انگیزه کسب پرستیژ و تلاش برای تاثیرگذاری بر بقیه در افراد تحریک شد تمایل آنها به انتخاب خودروی دوم افزایش یافت.
در تحقیق دیگری از افراد در مورد دو سناریوی مختلف سوال شد، یکی خرید آنلاین و دیگری خرید درون یک فروشگاه فیزیکی. نتیجه اینکه وقتی انگیزه کسب پرستیژ افراد تحریک میگشت تمایل آنها برای خرید کالاهای سازگار با محیط زیست در فروشگاه فیزیکی (که دیگران آنها را میدیدند) افزایش میافت، اما در فروشگاه آنلاین نه. واضحا دلیل خرید کالای سازگار با محیط زیست صرفا کمک به محیط زیست نبود بلکه همچنین کسب پرستیژ بود. البته که بخش بازاریابی شرکت تویوتا این موضوع را به خوبی درک میکند و خودروی برقی خود، پرایوس، را خیلی متفاوت طراحی کرد تا دارندگان آن بتوانند از متفاوت بودن و جلب توجه دیگران لذت ببرند.
در سال 2006 دو نفر تحلیلگر سابق بازار سرمایه پس از بازنشستگی تصمیم گرفتند که مقداری از ثروت خود را به خیریه بدهند اما میخواستند بدانند آیا کمک مالی آنها بشکل مفیدی مصرف خواهد شد یا نه. آنها ضمن تحقیق خود از سازمانهای خیریه در مورد فعالیتهایشان و خصوصا میزان موفقیت (نتیجه بدست آمده) درخواست اطلاعات نمودند. پاسخها اما دلسرد کننده بود. بیشترشان چیزی به جز چند بروشور با تصاویر کودکان خندان روی جلدشان نداشتند و بعضی دیگر حتی ضمن برخورد خصمانه آنها را به تلاش برای سرقت اطلاعات محرمانه متهم نمودند!
اما آیا هدف ما از کمک به خیریه این نیست که پولمان صرف کار مفیدی شود؟
وقتی به دنیای واقعی نگاه کنیم متاسفانه خواهیم دید کمک به دیگران در واقع اولویت اول ما نیست. مردم آمریکا سالانه معادل 2% تولید ناخالص داخلی کشور به خیریهها میبخشند اما ضمن نظرسنجی مشخص شد تنها 3% مردم واقعا به تحقیق برای پیدا کردن بهترین موسسه خیریه دست میزنند.
در یک تحقیق از افراد پرسیده شد که حاضرند چقدر به خیریهای برای نجات پرندگان کمک کنند. در این آزمون اما به افراد اعداد مختلفی گفته میشد: نجات دو هزار پرنده، بیست هزار پرنده، و دویست هزار پرنده. جالب اینکه این اعداد تقریبا هیچ تاثیری روی میزان کمک مردم نداشت. ما تمایل به کمک داریم ولی میزان تاثیرگذاری کمک رابطهای با مقدار کمکمان ندارد.
این موضوع در سال 1989 توسط جیمز اندرونی ،اقتصاددان، اینطور توضیح داده شد که دلیل کمک ما به خیریهها تا حدودی ناشی از انگیزهای خودخواهانه است، اینکه فارغ از نتیجه آن به ما احساس خوبی بدهد. همین حالا با خود فکر کنید کدام گزینه برای شما جذاب تر است: اینکه مبلغی را ماهانه به بنیاد مالاریا کمک کنید یا اینکه همان مقدار را به فقرا و بی خانمانهای سر خیابان بدهید. ما زمانی بیشتر به دیگران کمک میکنیم که دیده شویم یا تحت فشار جامعه قرار بگیریم مثلا وقتی که کسی مستقیما از ما درخواست کمک کند.
جفتیابی هم از انگیزه های مهم دیگر اعمال خیریه است، چنانکه تحقیقات نشان میدهند وقتی که شخصِ درخواستکننده یک زن باشد، مردان با احتمال بالاتری کمک میکنند. در تحقیق دیگری در سال 2007 افراد شرکت کننده در آزمون به دو دسته تقسیم شدند. تنها تفاوت دو گروه این بود که از گروه اول سوالاتی شد که آنها را به یاد موضوع جفتیابی بیندازد، مثلا تصور یک قرار ملاقات عاشقانه. سپس از افراد دو گروه در مورد تمایلشان به فعالیت های خیرخواهانه پرسیده شد و گروه اول بطرز چشمگیری ابراز علاقه بیشتری نشان دادند. اما این تمایل فقط مربوط به اعمال قابل مشاهده بود و آنها علاقهای به مثلا کوتاه کردن زمان استحمام خود برای مصرف کمتر آب نداشتند.
نمونههای این چنینی در زندگی روزمره ما بسیارند. مثلا والدین معمولا در مورد زمان خواب فرزندانشان بسیار سختگیری میکنند "چون به صلاح آنهاست" اما انگیزه واقعیتر احتمالا این است که میخواهند یکی دوساعت از دست بچهها خلاص شوند. یا افرادی که موزیک و فیلم را بصورت غیرقانونی روی اینترنت دانلود میکنند عمل خود را با عباراتی همچون "شرکتهای بینامی که از زحمات هنرمندان منفعت میبرند" توجیه مینمایند، درحالیکه همان افراد هرگز دست به دزدیدن یک سیدی از فروشگاههای فیزیکی همان شرکتهای بینام نمیکنند، چون دلیل اصلی عملشان خطر گیر افتادن ضمن سرقت است.
خود من همیشه گفتهام که انگیزه اصلی فعالیتهای آکادمیکم این است که ایدههای خوب را برای هدف پیشرفت فکری به گوش همه برسانم. اما بعدا متوجه شدم که هر وقت کسی ایدههای من را بدون اشاره به نامم در جایی بازگو میکرد احساس ناخوشایندی بمن دست میداد. در واقع عصبانی بودم و حس میکردم بمن خیانت شده؛ درحالیکه اگر هدف من واقعا گسترش دانش بود باید خوشحال هم میشدم. پس نتیجهگیری صادقانهتر این است که من بدنبال پرستیژ هم هستم. نه اینکه هدف گسترش دانش دروغ بود، ولی همه واقعیت را بیان نمیکرد.
قوه استدلال ما انگیزه واقعی پشت اعمالمان را مخفی میکند، انگیزههای ما در صحبت کردن، مصرف، هنر، آموزش، مذهب، و سیاست. نکته اینکه ما دلایل مختلفی برای رفتارهای خود داریم ولی همیشه آنهایی که در ظاهر خوب و جامعهپسند هستند را بزرگ میکنیم و آنهایی که خودخواهانه و زشت هستند مخفی. ما حتی معمولا انگیزههای واقعی خود را درست درک نمیکنیم. امیدوارم دانستن این ضعف همچنین باعث شود کمتر انگشت اتهام بسمت دیگران بگیریم.
رابین هنسون – استاد اقتصاددانشگاه جورج میسون
منبع: کتاب "فیل درون مغز"
https://amzn.to/2MBbtIr