معاون یک شرکت نزد رئیس هیات مدیره میرود و یک سیاست جدید را معرفی کرده و می گوید "این استراتژی درآمد بسیار زیادی برای شرکت خواهد داشت و در عین حال آثار زیست محیطی مخربی نیز به همراه دارد". رئیس هیات مدیره پاسخ میدهد "من اهمیتی به محیط زیست نمیدهم، بلکه فقط پول برایم اهمیت دارد". استراتژی مورد نظر پیاده شده و آسیب جدی به محیط زیست وارد می شود. حال پرسش این است که آیا رئیس هیات مدیره عمدا به محیط زیست آسیب زد؟ پاسخ بیشتر مردم به این سوال مثبت است، زیرا او میدانست که چنین اتفاقی می افتد ولی با این وجود اقدام کرد.
اما مردم چطور تصمیم می گیرند که یک عمل عمدی بوده یا نه. احتمالا پاسخ ابتدایی ما این است که ببینیم آن شخص چه می خواسته، یا اینکه رابطه علّی بین خواست شخص با عملش را بررسی کنیم. اما مطالعات تجربی نشان میدهند مسائل دیگری در میان است.
بیایید سناریوی قبلی را کمی تغییر دهیم. این بار معاون به رئیس می گوید "این استراتژی درآمد بسیار زیادی برای شرکت خواهد داشت و در عین حال برای محیط زیست نیز مفید خواهد بود". مشابها رئیس هیات مدیره پاسخ می دهد "من اهمیتی به محیط زیست نمیدهم بلکه فقط پول برایم اهمیت دارد". استراتژی مورد نظر پیاده شده و به محیط زیست منفعت می رساند. حال پرسش این است که آیا رئیس هیات مدیره عمدا به محیط زیست کمک کرد؟ در اینجا اما پاسخ بیشتر مردم منفی است.
این موضوع عجیبی است زیرا تنها تفاوت این دو سناریو، تغییر یک کلمه "آسیب" به "کمک" بود، ولی قضاوت ما از موضوع به کل عوض شد. در اینجا به نظر می آید قضاوت ما در مورد عمدی بودن عمل، به اخلاقی یا غیر اخلاقی بودن آن بستگی دارد. این پدیده در کشورهای و اقوام مختلف و حتی بین کودکان نیز مشاهده می گردد.
این موضوع، نکته مهمی در مورد درک ما از ذهن سایر انسان ها را بیان میکند. شاید اینطور بنظر برسد که در هر برخورد، ما ابتدا تلاش می کنیم بفهمیم دیگران چگونه فکر می کنند و آنها را بشناسیم، و سپس براساس آن در مورد اخلاقی بودن عمل شان تصمیمی گیری کنیم. اما پدیده‌هایی مانند این نشان می دهند که احتمالا ما اول در مورد انسان‌ها قضاوت اخلاقی می کنیم، و سپس آن قضاوت بر شناخت ما از آنها تاثیر می گذارد.
فلسفهِ تجربی جریان جدیدی است که در آن فلاسفه اقدام به مطالعه عملی رفتار و احساسات مردم می کنند. آنها تلاش می کنند درک کنند مردم چطور به مفاهیمی مانند آزادیِ اراده، علّیت، و دانش می اندیشند، اینکه آیا مردم اخلاقیات را امری عینی میدانند یا صرفا ذهنی، و اینکه مردم عادی چطور به سوالات فلسفی مورد مطالعه فلاسفه فکر می کنند.
موضوع جالب دیگر در فلسفه تجربی، مسئله اختیار است. برای هزاران سال، فلاسفه به این سوال ساده فکر کرده اند که اگر همه چیز از پیش تعیین شده بود، آیا ما می‌توانیم از نظر اخلاقی مسئول رفتارهای‌مان باشیم؟
در این آزمون، افراد پرسش شونده به دو گروه تقسیم شدند. به هر دو گروه در مورد یک جهان فرضی گفته شد که در آن همه چیز از پیش تعیین شده است. سپس از گروه اول پرسیده شد آیا انسان ها در این جهان در مقابل اعمال خود مسئولیت اخلاقی داند یا نه، که پاسخ عموم افراد منفی بود. اما به گروه دوم گفته شد در همان جهانِ از پیش تعیین شده، شخصی به نام رابرت وجود دارد. او به منشی خودش علاقمند است و برای اینکه بتواند همسر و فرزندانش را ترک کند، خانه را آتش میزند و خانواده اش کشته می شوند. آیا رابرت در مقابل عمل خود مسئولیت اخلاقی دارد؟ در این وضعیت پاسخ بیشتر افراد مثبت بود.
در سناریوی انتزاعی اول، افراد اینطور فکر می کردند که هیچکس در مقابل اعمال خود مسئولیت اخلاقی ندارد. اما وقتی افراد با یک مورد بخصوص در مورد یک شخص مشخص روبرو می شوند او را مسئول میدانند. بنظر می آید در وضعیت دوم، آنچه منجر به این عکس العمل متناقض می شود، واکنش احساسی درونی شخص پرسش‌شونده است. این تحقیق البته مسئله اختیار را حل نمی کند، بلکه ما را متوجه می‌سازد در زمان قضاوت اخلاقی، به این دو نیروی درونی و تاثیر‌شان بر خود توجه کنیم.
جنبه قابل توجه دیگر تاثیر قضاوت اخلاقی بر شناخت ما از دانش است. در مثال قبلیِ مربوط به آسیب به محیط زیست، بیشتر افراد پرسش‌شونده گفتند که به نظر آنها رئیس هیات مدیره میدانست که تصمیمش باعث آسیب می گردد. اما در سناریوی مربوط به کمک به محیط زیست، افراد کمتری گفتند که او میدانست عملش باعث کمک به محیط زیست می شود. این یعنی نظر ما در مورد دانش دیگران هم به قضاوت اخلاقی ما وابسته است. نکته جالب دیگر اینکه این اثر در زنان شدیدتر از مردان است که این خود سوالات بیشتری در مورد ریشه این مسئله را مطرح می کند.
بسیاری از فلاسفه، فلسفه تجربی را اصلا فلسفه نمی‌دانند. در قرن بیستم این تصور بوجود آمد که فلسفه باید جدا از سایر زمینه های تحقیقی بشری مانند تاریخ یا روانشناسی باشد. اما وقتی به تاریخ فلسفه نگاه کنید مثلا نیچه، ارسطو، , و هیوم، این سوالاتِ مربوط به ذات بشر، همیشه در مرکز توجه بوده اند.
جاشوا نوب – استاد فلسفه دانشگاه ییل
