اگر با فرهنگ و لهجههای مختلف ایران آشنا باشید، احتمالاً شنیدهاید که گاهی به مردم مشهد لقب «شمعدزد» داده میشود. این اصطلاح یکی از همان لقبهای عامیانهای است که میان شهرهای مختلف ایران رواج پیدا کرده و بیشتر جنبهی شوخی و فرهنگ عامه دارد.
اما سؤال اینجاست:
چرا مشهدیها را شمعدزد مینامند؟
پاسخ این سؤال آنقدرها هم ساده نیست؛ چون دربارهی ریشهی این لقب چند روایت مختلف وجود دارد و نمیتوان با اطمینان گفت که فقط یک داستان، منشأ قطعی آن بوده است.
«شمعدزد» از کجا آمده است؟
یکی از روایتهای مشهور، این لقب را به زائران مشهد و حرم امام رضا مرتبط میداند.
در گذشته شمع یکی از وسایل رایج برای روشنایی و همچنین نذر و زیارت بود. در روایت عامیانهای گفته میشود که برخی زائران هنگام بازگشت از مشهد، شمعهایی را که در مکانهای زیارتی روشن میشدند با خود میبردند یا به اصطلاح «میدزدیدند».
به مرور زمان، این رفتار در قالب یک شوخی شهری تبدیل به لقب شد و «شمعدزد» به مشهدیها نسبت داده شد.
البته این روایت بیشتر یک داستان شفاهی و فولکلوریک است و سند تاریخی محکمی وجود ندارد که نشان دهد چنین رفتاری به شکل گسترده یا مخصوص مردم مشهد اتفاق میافتاده است.
یک روایت دیگر؛ شمع و روشنایی حرم
روایت دیگری نیز وجود دارد که به شرایط روشنایی در گذشته مربوط میشود.
پیش از گسترش برق و چراغهای امروزی، شمع اهمیت بسیار بیشتری داشت. در مکانهای مذهبی، شمع یکی از منابع اصلی نور بود و ارزش بیشتری نسبت به امروز داشت.
در چنین فضایی، داستانهایی درباره برداشتن یا استفاده مجدد از شمعهای حرم شکل گرفتند و بعدها همین داستانها تبدیل به شوخیهایی درباره زائران مشهد شدند.
با گذشت زمان، این شوخی از «زائر مشهد» به «مشهدی» منتقل شد.
یعنی ممکن است کسی که اصلاً اهل مشهد نبود اما برای زیارت به شهر آمده بود، در روایت عامیانه با خود شهر و مردم آن پیوند خورده باشد.
آیا واقعاً مشهدیها شمع میدزدیدند؟
هیچ مبنای تاریخی محکمی برای چنین تعمیمی وجود ندارد.
لقبهای شهری در فرهنگ ایران معمولاً از همین مسیر ساخته شدهاند: یک داستان، حادثه، شوخی یا ویژگی منتسب به گروهی از مردم، به مرور در میان مردم رواج پیدا میکند و بعد تبدیل به یک لقب عمومی میشود.
برای همین «شمعدزد» را نباید به معنای واقعی کلمه درباره مردم مشهد به کار برد.
این لقب بیشتر بخشی از فرهنگ شوخیهای بینشهری ایران است.
همانطور که برای مردم شهرهای مختلف ایران لقبها و متلکهای متفاوتی ساخته شده، مشهدیها هم در فرهنگ عامه با لقبهایی مانند «شمعدزد» شناخته شدهاند.
چرا چنین لقبهایی بین شهرهای ایران شکل گرفتند؟
این موضوع فقط درباره مشهد نیست.
در فرهنگ عامه ایران، شهرها و قومیتهای مختلف گاهی یکدیگر را با لقبهایی خاص صدا میکردند. این لقبها معمولاً از تفاوتهای فرهنگی، لهجه، شغل، موقعیت جغرافیایی، ویژگیهای اقتصادی یا حتی یک داستان قدیمی سرچشمه میگرفتند.
برای مثال، ممکن بود یک شهر به خاطر یک صنعت معروفش با نام خاصی شناخته شود یا شهری دیگر به دلیل یک داستان محلی لقب خاصی پیدا کند.
این لقبها بعدها از نسلی به نسل دیگر منتقل شدند و حتی وقتی دلیل اصلی آنها فراموش شد، خود لقب باقی ماند.
«شمعدزد» هم میتواند نمونهای از همین پدیده باشد.
نقش زیارت در شکلگیری این لقب
مشهد از قرنها پیش یکی از مهمترین شهرهای زیارتی ایران بوده است.
حضور سالانه تعداد زیادی زائر از شهرهای مختلف باعث شده فرهنگ مشهد فقط محدود به مردم بومی آن نباشد؛ بلکه با فرهنگ زائران، بازار، حرم و آیینهای مذهبی نیز درهمآمیخته شود.
در گذشته، زائران برای سفر به مشهد مسیر طولانی و دشواری را طی میکردند و بسیاری از آیینهای مربوط به زیارت با شمع، نذر، چراغ و روشنایی همراه بود.
همین فضای فرهنگی میتوانسته زمینهی شکلگیری داستانها و شوخیهای مربوط به «شمع» را فراهم کرده باشد.
البته باید تأکید کرد که این موضوع یک توضیح احتمالی برای ریشهی فرهنگی لقب است، نه یک نتیجه قطعی تاریخی.
چرا لقب باقی مانده است؟
نکته جالب این است که بسیاری از مردم امروزی حتی دلیل اصلی لقبهای قدیمی را نمیدانند.
یک اصطلاح ممکن است صدها بار در میان مردم تکرار شود، بدون اینکه کسی بداند نخستین بار چه کسی آن را ساخته است.
«شمعدزد» نیز چنین وضعیتی دارد.
ممکن است نسلهای جدید این کلمه را فقط به عنوان یک شوخی درباره مشهدیها بشناسند، در حالی که روایتهایی که برای توضیح آن گفته میشود، بسیار قدیمیتر از چیزی است که در ذهن ما باقی مانده است.
شمعدزد؛ توهین یا شوخی؟
در بیشتر استفادههای امروزی، «شمعدزد» یک لقب شوخیآمیز است؛ اما مثل هر لقب قومی و شهری، نحوه استفاده از آن اهمیت دارد.
اگر در یک جمع دوستانه بین افرادی که با این نوع شوخی راحت هستند استفاده شود، ممکن است صرفاً یک شوخی بیضرر باشد.
اما اگر با هدف تحقیر مردم یک شهر یا نسبت دادن یک رفتار نادرست به همه آنها استفاده شود، طبیعتاً معنای متفاوتی پیدا میکند.
در واقع، یک لقب عامیانه لزوماً واقعیت درباره گروهی از مردم را نشان نمیدهد.
یک لقب، یک داستان و یک شهر
«شمعدزد» نمونه جالبی از نحوه شکلگیری فرهنگ شفاهی در ایران است.
ممکن است امروز نتوانیم با اطمینان بگوییم اولین بار چه کسی این لقب را برای مشهدیها به کار برده، یا دقیقاً کدام اتفاق تاریخی باعث شکلگیری آن شده است.
اما خودِ باقی ماندن این اصطلاح نشان میدهد که داستانها و شوخیهای شهری چگونه میتوانند نسل به نسل منتقل شوند.
بنابراین، اگر روزی کسی پرسید:
«چرا به مشهدیها میگن شمعدزد؟»
بهتر است جواب بدهیم:
این یک لقب قدیمی در فرهنگ عامه است که درباره ریشهاش روایتهای مختلفی، عمدتاً مرتبط با شمع و آیینهای زیارت در مشهد، وجود دارد؛ اما برای نسبت دادن آن به یک واقعه تاریخی قطعی، سند محکمی در دست نیست.
و شاید همین نامعلوم بودن ریشهی دقیق آن، بخشی از جذابیت داستان باشد.
