هویت هیئت

به نام خدا

نویسنده : امیرعیسی ملکی

اشاره: وقتی روشنفکران معاصر نطفة اندیشه های مدرن را به جان ایران عزیز انداختند، شاید خودشان هم نمی دانستند که بعد از ویار مدرنیته از رحم مدرنیزاسیون نوزادی ناقص الخلقه متولد می شود که نه این تمام و نه آن تمام ... . یقین بدانید که این اواخر هم حتی روحشان خبر نداشت که در برابر ویروس های پست مدرنیسم و این روزترها ترانس مدرنیسم به چه فلاکتی مبتلا می شوند. – اینجانب به ارزش های مدرنیسم، پست مدرنیسم و حتی ترانس مدرنیسم اندکی واقف هستم و منکر آنها نمی شوم. منظورم عدم هماهنگی جامعه با تغییر و تحول های ناگزیر با گذشت زمان است – تا جایی که نوجوان و جوان جامعة امروز که عشق به معنویت و لحظات روحانی از هر بند وجودش شره شره می ریزد در فراخ نای بی کیاستی برخی از مسئولان و در تنگنای حیرانی خویش نمی داند که از رهگذر این همه های و هوی، نسبت خود را با خدا و هستی چگونه تعریف کند و «آنچه اینک جگر طایفه را می سوزد»(1) اگر از بدکاری ها و کم کاری های گذشتة خودمان نیست، پس چیست؟

سرتان را درد نیاورم، 2 سال است که در ایام برگزاری نمایشگاه مطبوعات، تمام طول هفته را از اول صبح تا پایان روز در غرفة خیمه می نشستم تا مستقیماً با مخاطبان گفت وگو کنم و از نظرات متفاوت و در بسیاری از موارد ارزشمندشان بهره ببرم و الحق و الانصاف بهره هم برده ام. از شرح تعریف و تمجیدها و تکذیب و تلعین ها که بگذریم، یک گروه خاص همیشه به سراغمان می ایند و حسابی از خجالتمان در می ایند – صادقانه بگویم که این گروه خاص را دوست دارم – البته ما هم عهد کرده ایم، سیلی هایی را که قربة الی ا... به صورتمان می نوازند قربة الی ا... تحمل کنیم، «که در طریقت ما کافریست رنجیدن»

به این سؤالات توجه کنید:

- شما که مدعی هستید که یک «هیئت مکتوب حسینی» هستید ایا واقعاً از «هویت هیئت ها در عصر حاضر» مطلع اید؟

- ایا می دانید کارکرد هیئات در عصر حاضر چیست؟

- شما با عزاداری هایتان در هیئت قرار است که به کجا برسید؟

- ویژگی خاص مخاطبان شما چیست؟ این بندگان خدا چه گلی به سر خودشان و جامعه شان زده اند که دیگران نزده اند؟ خود شما چطور؟ و ... .

هر چند که ما در شماره های گذشته هم با رویکردی تحلیلی، سعی در پاسخ گویی به این سؤالات داشته ایم و از باید و نبایدهای هیئات و نقش آنها در پرورش نیروهای متعهد و کارآمد برای داشتن جامعه ای خوب و سالم صحبت کرده ایم، اما موافق هستم که سیل سؤال های اینچنینی و عدم پاسخ صحیح و به موقع به این سؤال ها، همان چیزی است که کلاف سردرگم این رشته را که سر دراز دارد، پیچیده تر و ناکارآمد می کند و از این روست که بر این هستیم که در این بخش در حد وسع به واکاوی و بررسی موضوع هیئت از منظری نو بپردازیم که صد البته بدیهی است این مهم فرصتی طولانی تر می طلبد تا در یک جریان فرایندی و در طیفی از مباحث مطرح شود و بدیهی تر لزوم تحمل و تأمل مخاطب دربارة موضوعاتی است که در این مجال مطرح می شود.

بنابراین ما هم که «یا بوسه بر اناالحق حلاج می زنیم / یا ادعای دار به دوشی نمی کنیم.» برای آنکه حکایت ما حکایت آنانی نباشد که جنگ ها را دلیرانه تماشا می کنند، بحث «هویت هیئات در عصر حاضر» را به گفت وگو نشستیم. منتها این بار میزمان گرد نبود. یعنی اصلاً میزی در کار نبود. با «حاج ماشاا... عابدی» و حاج آقای خودمان در حسینیة «خیمه» گعده ای داشتیم و جای سیلی دوستان را به هم نشان می دادیم. – جایتان خالی، یک روز شما هم تشریف بیاورید – قرار بر این شد که خودمان را به سلابة نقد بکشیم. آخر «این سفر آن سفری نیست که از نیمة راه / دو سه گامی که پدر رفت پسر برگردد»(2)

در نگاهی گذرا که در بررسی های اولیة خود از مقایسة هیئات قدیم و جدید به عمل آورده ایم، تفاوت ویژه ای بین آنها احساس شد. نوعی ناهمگونی که می توان آن را ناشی از تضادهایی که در فضای جامعه وجود داشته، دانست.

تضادی که بین گرایش های سنتی قدیم و نفوذ تفکرات به اصطلاح مدرن که به خصوص در سی سال گذشته بسیار شاهد آن بودیم، آشکار شده، به طوری که حتی در فضای کوچک یک خانواده هم اختلافات بسیاری بین طرز تفکر پدر و فرزندان دیده می شود، گویا این دو قادر به برقراری ارتباطی دقیق و منطقی با یکدیگر نیستند. به اعتقاد جامعه شناسان این اختلافات به دلیل حرکت جامعه به سمت دنیای مدرن بوده که همچنان با مقاومت گرایش های سنتی جامعه که به قوت خود باقی اند، مواجه می شود و در نتیجة این شکاف بین جوانان جامعه و سالمندان غیر منعطف، هیئت که در گذشته تنها مکانی برای جمع شدن چند نفر به منظور سوگواری و شرح مصیبت نبوده و در آن شخصیت جوانان شکل می گرفته و بزرگترهای هیئت، ایندة آنان را رقم می زدند. به خصوص در هیئت های محله ای و پهلوانی دغدغة پیرغلامان این بوده که جوانی که وارد هیئت می شود روز خود را چگونه سپری می کند؟ چه خط مشی ای دارد؟ به ازدواج، کار و ... جوانان اهمیت می داده، آنان را برای انتخاب های مهم زندگی خود راهنمایی می کرده، تبدیل به نهادی شده است که یکی از بازتاب های آن به عنوان مثال کتاب «رسانة شیعه» و مباحثی است که از جانب بعضی از علما شنیده ایم.

با این تفاسیر، به نظر شما چطور می توان چنین ارزش هایی را که در هیئات اصیل خود داشتیم، احیا کرده و به جان و کالبد هیئات جوان تر خود انتقال دهیم؟

عابدی: به اعتقاد من، هیئات و مداحی ها، در تمام موارد قابل بحث، با در نظر داشتن همة مشکلات، از زمان گذشته بهتر شده اند؛ نه آنکه در بهترین وضعیت خود قرار داشته باشند، اما نسبت به آنچه در گذشته بوده، از هر جهتی که فکر کنید، بهتر شده اند. به عنوان مثال، مداحان در گذشته از سواد چندانی برخوردار نبوده و علم و سواد کم، در اشعار آنان به خوبی مشهود بود.

در آن زمان، اگر کسی می خواست در مراسم دعای «عرفه» شرکت کند، به راحتی نمی توانست، جایی را تحت عنوان «مکان برگزاری دعا»، بیابد. حال آنکه امروز، این مراسم، با شکوه و عظمت برگزار می شود و شرکت کنندگان بسیاری هم دارد. به همین شکل، رعایت اصول مذهبی دیگر هم با دشواری همراه بود. در جایی که حجاب را از سر مادران ما برمی داشتند، چطور می شد «دین داری و دین مداری» را حاکم بر جامعه فرض کرد؟

ایا دسترسی آسان به این محافل دلیلی بر رشد کیفی هم هست؟

عابدی: بحث در این مورد، مستلزم آن است که ابتدا بپذیریم آنچه امروز به دست آورده ایم بهتر از گذشته است و سپس به بررسی مشکلات و بهتر شدن وضعیت فعلی بپردازیم. استدلال من در این مورد، استدلال قرآنی است: «ما ننسخ من آیه او ننسها نات بخیر منها او مثلها» بنابراین در گذر زمان، دستاوردها یا همانند داشته های گذشتگان اند یا در شرف بهتر شدن هستند. به عنوان مثال، زمانی ما تصور می کردیم وقتی «آیت ا... بروجردی» نباشد، دیگر کسی همتراز ایشان نخواهد بود. اما این به ما ثابت شد که چنین نیست.

وافی: نظر من هم این است که بشریت در بستر زمان به رگه های معنویت ناب تری دست پیدا می کند. بدین ترتیب که همزمان که ریزش هایی اتفاق می افتد، عناصر خالص، بیشتر تقویت شده و نمود بهتری پیدا می کنند. بنابراین گاهی در هیئت ها مسائلی را می بینیم که سبب شگفتی است و در گذشته به این شکل وجود نداشت. این مسائل، ممکن است از نظر کمّی چندان قابل توجه نباشد، اما از جهت کیفی واقعاً قوی تر از گذشته است. در اینجا بد نیست شما هم اشاره ای به مصادیق حاکم بر این مدعا داشته باشید.

عابدی: تا اینجا پذیرفتیم که وضعیت فعلی بهتر است. اما این «بهتر» عیب و نقص های فراوانی دارد و جای آن دارد که خیلی بهتر از این باشد. گذشته از آن، نباید تصور شود ،جذابیت مجالسی که بر پایة مخالفت با مجالس مذهبی بر پا می شود و مخاطبان بسیاری پیدا می کند، همگی بر پایة «معنویت گرایی» بوده باشد. چراکه همیشه «تخریب» از «آباد کردن» ساده تر بوده است. به عنوان مثال، اگر شما مجله ای را که مخالف اخلاق گرایی است در مدرسه ای پخش کنید، می بینید که چقدر سریع مخاطبان خود را پیدا کرده و جلب توجه می کند. اما این، از هنر آن مجله نبوده است و باید این تفاوت ها آشکار شود. چنانچه قرآن می فرماید: «ان الانسان لفی خسر» البته نباید کمک های شیطان را در جایی که اخلاق مداری حاکم نیست، نادیده گرفت.

مشکلاتی متوجة «هیئات» است که کم هم نیست؛ هم در زمینة «هیئت و هیئت داری» و هم در زمینة «مداحی» قابل توجه است. من در این جلسه به موشکافی مشکل اول می پردازم.

در «هیئت داری» گردانندة هیئت، به طور معمول به صورت خودجوش تعیین شده و اغلب کسی است که هزینة بیشتری تقبل کرده است. وقتی برای انتخاب «مدیر» به جای شایستگی، پول تعیین کننده باشد، اثرات زیان بار آن به تمام هیئت و هیئتیان سرایت پیدا کند.

این اشکالی است که هم در قدیم و هم زمان فعلی وجود داشته است. با این تفاوت که در قدیم بیشتر مردم جامعه، بی سواد بودند و در زمان فعلی، تقریباً می شود گفت، حداقل مدرک تحصیلی مدرک «کارشناسی» قلمداد می شود. ولی مدیران هیئت ها، یا به خاطر پول و یا نفوذ و قدرتی که در محلة خود دارند، تعیین می شوند.

جسارتاً بنده نپذیرفتم؛ چطور در جایی که فضا، فضایی معنوی و مربوط به امام حسین (ع) است، قدرت و نفوذ شخصی، از چنان ارزش گذاری ای برخوردار می شود که صاحبش از سوی همگان، در مقام ریاست مجلس پذیرفته می شود؟ البته من وجود این ضعف را می پذیرم و آن را یکی از دلایل سخنان نخست می دانم.

وافی: البته برای گردانندة هیئت، جسارت برخورد با هر نوع خلق و خویی که یکی از عوامل مدیریت است و یکدست کردن شرکت کنندگان، یک حُسن به حساب می آید. اما در اینجا حفظ حرمت ها بسیار دشوار و مهم بوده و مصداق آن حرکت بر روی لبة تیغی است که اندکی انحراف به هر سمت، سبب سرنگونی خواهد بود. به طور طبیعی کسانی که صاحب نفوذند، می توانند مدیریت را به عهده بگیرند. اما در اینجا آقای عابدی به ارجحیت «شایسته سالاری» اشاره کردند که یک نکتة اساسی است. اکنون باید دید چطور می توان بر مبنای «شایسته سالاری» گزینش کرد؟

عابدی: در جلسه ای آیت ا... بهجت به نکتة جالبی اشاره کردند و فرمودند: «اگر فرض کنیم در حدود هزار نفر تحت سیطرة مدیریت فردی باشند و آن فرد دروغ گو باشد، دروغ گویی در میان تمام آن افراد رایج خواهد شد.» بنابراین شیوه مدیریت، یکی از بحث های مهم در شکل گیری هیئت هاست.

بنابراین شما علت ضعف کارکردی هیئت ها را سوء مدیریت در آن می دانید.

عابدی: من معتقدم مدیریت، یکی از بحث های مهم در شکل گیری هیئت هاست و بحث دیگری که در کیفیت کار هیئت ها تأثیر بسزایی دارد؛ «روحانی» و «واعظی» است که مسئولیت سخنرانی در جلسات را به عهده دارد. متأسفانه گاهی شاهد آن هستیم که برخی ازواعظان از اطلاعات کافی برای عهده داری این مسئولیت برخوردار نیستند.

یکی از دلایل آن هم این است که بعضی اوقات آنقدر تعداد جلسات واعظان افزایش می یابد که فرصت باز و بسته کردن یک کتاب را هم ندارند. بنابراین محتوای منبرها کم مایه و بی مایه می شود و همان فرصت اندکی که به سخنرانی اختصاص می یابد، هیچ گونه اثر مفیدی برجای نمی گذارد. سخنرانی با چنین مشخصاتی، تنها یک سخنرانی تجاری است.

وافی: البته این هم، به نوع مدیریت «هیئت دار» باز می گردد. این وظیفة «هیئت دار» است که نیازهای مخاطب را بسنجد و آنها را به واعظ انتقال دهد.

به نظر شما واعظان در حال حاضر پذیرای نظر هیئت داران هستند و تعامل درستی بین آنها وجود دارد؟

عابدی: به نظر من واعظی که منبر پرمایه ای داشته باشد، قادر است «هیئت دار» را هم تغییر دهد. من از طرفداران پر و پا قرص «روحانیت»ام. اگر هم اعتقاد به بهتر بودن وضعیت فعلی نسبت به گذشته دارم، این از اثرات حضور مؤثر «روحانیت» در جامعه است. مطابق با فرمایش امام راحل: «آن کس که می گوید؛ روحانیت نه، یعنی اسلام نه.»

اما به هر حال اشکالی که مطرح کردم، وجود دارد و حتی برخی از روحانیان هم در محضر رهبر معظم انقلاب این موضوع را مطرح کردند.

وافی: بحثی که در اینجا مطرح می شود این است؛ بر فرض که «روحانی» وقت مطالعه هم داشته باشد؛ او از کجا باید بداند که نیاز است دربارة چه مسئله ای صحبت کند؟ به قول آقای قرائتی که می گفتند: «بعضی چیزها مانند لنگ حمام است! خوب است، اما به درد حمام می خورد.» مسلماً کسی با لنگ در کوچه و بازار نمی گردد. بنابراین یک «هیئت دار» باید قبول مسئولیت کرده و این نیازها را انتقال دهد و به عنوان مثال، به شخص «روحانی» بگوید که دربارة مسائل خانواده صحبت کند ؛یعنی ،«هیئت دار» بدون نگرانی از ناراحت شدن «روحانی» باید بتواند خواستة مستمعان را انتقال دهد.

عابدی: به هر طریق، او از آن جهت که بیشتر با جمعیت در تماس است، ممکن است نیازها را بهتر تشخیص دهد و «روحانی» هم بدون ناراحتی باید پذیرا باشد. اما خود «روحانی» هم می تواند فضای حاکم بر هیئت را بسنجد و بنا به سنجش خود سخنرانی کند. یعنی این امکان وجود دارد که آنچه به وی انتقال می دهند، خط صحیحی نباشد و سنجش این قضیه به عهدة خود «روحانی» است.

اتفاقی که برای من تبدیل به تجربه شد، در خصوص آقای «شیخ محمود تحریری» بود. ایشان به حقیقت از علمای بزرگ ما و از شاگردان خوب «علامه طباطبایی» بودند. از خاطرات ایشان این بود که در جلسه ای منبر رفته و در مذمت ریش تراشی صحبت کرده بودند. مدیر هیئت از ایشان خواسته بودند که به این صحبت ادامه ندهند و ایشان نپذیرفته بودند؛ چراکه تشخیص ایشان این بود که این صحبت در آن مجلس لازم بوده است و ایشان در پی انجام وظیفه بودند.

مثال دیگر، امام جماعت خیابان ایران «حاج آقا ضیاءآبادی» که با وجود اصرارهای فراوان من و بستگانم برای شرکت در جلسات ما، آخرین حرفشان این بود که: «از آن جهت که باید برای هر جلسه چندین ساعت وقت برای مطالعه صرف کنم و در حال حاضر این فرصت را ندارم، نمی توانم در جلسات شما شرکت کنم.» متأسفانه کسانی که این گونه رفتار کنند، کم هستند.

البته این به نوبة خود مستلزم زمان آگاهی و ارتباط منطقی و دقیق با اقشار مختلف جامعه و درک درست این موضوع است که هدف از برپایی هیئات چیست؟ که دربارة آن باید مفصل صحبت کنیم. اما به طور کلی تا چه حد با مباحثی که در هیئت ها مطرح می شود، موافق اید؟ آیا این مباحث نیازهای آموزشی و پرورشی امروز جامعة ما را پوشش می دهند؟

عابدی: درست است که هیئت ها امروز از گذشته بهتر شده اند. اما باز اشاره می کنم که روحانیان وظیفه دارند بیشتر روی مباحثی که ارائه می دهند، کار کنند. گاهی می بینیم مباحثی که مطرح می شود، هیچ ارتباطی با خواسته و نیاز جمع ندارد و این اشکالی است که باید رفع شود.

وافی:دربارة توان و استعداد بالقوة هیئت به عنوان یک پایگاه آموزشی ، قاطعانه می گویم که هیچ پایگاهی ظرفیت آن را که بتواند به اندازة هیئت در امر آموزش و پرورش تأثیرگذار باشد ، ندارد. هرگونه فعالیتی دربارة امور فرهنگی مانند: امر به معروف و نهی از منکر ، مسئلة اعتیاد، فساد، تبعیض و ... در بستر هیئات به بهترین و کامل ترین صورت قابل اجرا ست. از این رو که در هیچ جای دیگر این تنوع مخاطب همراه با یکدلی و یکرنگی ای که در هیئت وجود دارد، دیده نمی شود. ضمن این که در حال و هوای هیئت در مواجهه عاطفه و احساس اصیل و سالم ایجاد شده، تعلیم معارف و آموزه های دینی در عمق جان مخاطب می نشیند که البته در این باب حرف بسیار است و این چیزی است که می تواند باشد. اما این موضوع که متولیان امر آموزش چقدر به این نکات توجه دارند و تا چه اندازه هیئت را بستری مناسب برای آموزش می دانند و این که در مجموعة داخل هیئت، هیئت دارها تا چه اندازه زمینة لازم برای این مهم را آماده می کنند ، به نظر می رسد که متولیان فرهنگی ما نسبت به این که این فضا می تواند یک فضای آموزشی باشد در خواب کامل هستند و این واقعیتی است که نشانه های آن را در تولید یا بهتر بگویم در آماده سازی بسته های فرهنگی می توان دید و دربارة هیئت دارها هم گویا درد آموزش وجود ندارد و هنوز ذهن این عزیزان آمادة این نیست که اینجا یک سکوی پرش مناسب است که مستمع می تواند با احیای امر اهل بیت (ع)، انرژی لازم رفتاری و حیات قلب را دریافت کند تا در طول هفته در فضای سالم و معنوی نفس بکشد و زندگی مطلوبی داشته باشد. به نظر من متولیان فرهنگی و هیئت دارها، هیئت را فضای آموزش نمی دانند و این از خروجی کار هیئت ها مشخص است.

تأکید بر این نکته لازم است که هیئت به عنوان یک ظرفیت و پایگاه ، نیازمند مهندسی فرهنگی است و در غیر این صورت این فرصت به تهدید تبدیل می شود . من معتقدم در صورتی که به طور عالمانه هیئت را در دستگاه مختصات مهندسی فرهنگی آنالیز نکنیم ، هیئت از جانب هیئتی ضربه خواهد خورد واین ضرورتی است که باید با سعة صدر و تأمل به آن توجه کنیم.

قبل از هرچیز بگویم که «من سوختة آتش هفتاد تنورم/کافر مشماریدم اگر دود نوشتم» بحث ما هم تمام شده نیست و همان طور که گفتم این رشته سر دراز دارد و باید در چندین شماره به آن پرداخته شود. جمع بندی کلی هم بماند برای بعد؛ اجالتاً بدانیدکه «شکوه قریه نخواهد شکست، می دانم/ که نان گندم اگر نیست بذر گندم هست»(3)

1، 2، 3: محمد کاظم کاظمی، مجموعة «قصه سنگ و خشت»

منبع

موفق باشید

به امید خدا