
علیرغم اینکه هر دو طرفِ گفتمان به یک باورِ مشترک اعتقاد دارن، اما در طول زمان گفتگو گرههایی در بحثشان ایجاد میشود که باعث به چالش کشیده شدن ادامه مذاکرات خواهد شد. ظرفیت زبان و فرهنگ و سایر عوامل اجتماعی درشکلگیری ترکیب و قالب جملات نقش بسزایی داشته و در سطوح مختلف باعث برداشتهای غیرمستقیم در مخاطب میشود. در این یادداشت نظریه گفتمان، اهمیت معنابخشی و عوامل دخیل در این امر را تشریح کرده، و با شرح مثال به توصیف بیشتر مفهوم آن پرداخته است.
در تحلیل نظریه گفتمان، برخلاف نظریات سنتی زبانشناسی، صرفاً به عناصر نحوی و لغوی تشکیلدهنده جمله به عنوان عمدهترین مبنای تشریح معنا توجه نمیشود، بلکه فراتر از آن، عوامل بیرونی از متن یعنی بافت موقعیتی (Context of Situation) فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ... مورد توجه وعنایت قرار میگیرد.
به عنوان مثال، شناخت کسی که تحت سیطره یک حکومت دیکتاتوری زندگی میکند از خویشتن با شناخت کسی که در یک حکومت دموکراتیک بر مبنای اعتقاد به آزادی و برابری انسانها زندگی میکند کاملاً متفاوت است؛ و متعاقب آن، شیوه رفتار و الگوی عمل این دو نفر نیز با یکدیگر تفاوت ماهوی خواهد داشت.
جهان محصول گفتمانهاست. به طور مثال، طغیان رودخانه و جاری شدن سیل، حادثهای است که مستقل از تفکر و ذهنیت مردم روی میدهد؛ اما از همان زمان که مردم شروع به معنادهی به آن میکنند، تبدیل به موضوعی گفتمانی میشود و افراد براساس گفتمانهای مختلف آن را به خشم خدا، سوءمدیریت دولتی، النینو، خرابی سیلبند و... نسبت میدهند. بدین ترتیب، این واقعه براساس هر گفتمان، معنای متفاوت پیدا خواهد کرد.
دامنه گفتمان فقط به معنابخشی محدود نمیشود، بلکه هریک از این دریافتها، سلسله اعمال خاص را ایجاب میکنند و پیامدهای خاص اجتماعی را به دنبال دارند. از این رو در مثال بالا براساس هر گفتمان، تصمیمات متفاوت چون ساختن سیلبند، دفاع از سیاستهای زیستمحیطی، انتقاد از دولت و یا تقویت دینداری اتخاذ میشود.
بنابراین گفتمانها به واقعیت معنا میدهند و جهان اجتماعی در نتیجه همین فرآیند معنابخشی ساخته میشود و تغییر میکند.
هویتها و روابط اجتماعی نیز محصول زبان و گفتمانها هستند و تغییر در گفتمان، تغییر در جهان اجتماعی را به همراه خواهد داشت. مخاصمات گفتمانی، به تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی منجر میگردد.
از نظر لاکلا و موفه، گفتمانها تنها دریچه شناخت انسان به سوی جهانند. هر گفتمان به همه چیز در چارچوبی از نظام معانی، مفهومیخاص میبخشد. مفهومی که مختص همان نظام معنایی است. از اینرو، ممکن است، یک فعل، یک نماد، یک سخت و... در دو گفتمان متفاوت، معنایی متفاوت و حتی متضاد با یکدیگر داشته باشند.
روز را تنها در تعارض با شب میتوان درک کرد. هویت روز، وابسته به شب است و برعکس؛ و هویت تمامی گفتمانها، منوط و مشروط به وجودِ غیر. از این رو گفتمانها همواره در برابر خود غیریتسازی (Otherness) میکنند.
براساس مطالب فوق، سرعت و کیفیت انتقالدهی مفهوم به هویت و روابط اجتماعی مردم وابسته است. نوع گفتمان جوامع گوناگون، بر اهمیت ظرفیت دستور زبانی آن جامعه تاکید دارد و به عنوان ابزار ارتباطی به خوبی میتواند مفهوم واقعیتر را منتقل کند. با مطالعه عمیقتر در جهان پیرامون و مقایسه زبان و توسعهیافتگی هر منطقه (با در نظر گرفتن سایر متغیرها) میتوان نتایج معناداری به دست آورد.
منبع: نظریه گفتمان لاکلا و موفه - محمد سالار کسرایی