(این نوشته پیشتر به شکل رشته توییت نوشته شده بوده و سپس در ویرگول رونوشت شده. توییتر فارسی فضای بیمنطق و خشنیست و این یادداشت تنها ناظر بر این فضاست برای درسآموزی و نه ناظر بر کل جامعه.)
از بوی سیگار نفستنگی میگیرم. وقتی شخص جلوییام در پیادهرو سیگار میکشد، و کُند کردن سرعت هم سودی ندارد چون نفر بعدی هست، آرزو میکنم قوانین محدود کنندهی سیگار شامل پیادهروها هم میشد. ولی آیا باید میشد؟
خوشحالم که این قوانین شامل کافهها میشود (جایی که ما هستیم) و شامل خیلی مکانهای سرباز و فاصلهی ۲۰ متری فلان و فلان. آیا باید همین قدر سختگیرانه باشد؟ چند سال پیش نبود. تعادل کجاست؟ کاملا به این بستگی دارد که در جامعه چه کسری سیگاری و چه کسری سیگارگریزند. نسخهی کلی نداریم.
دقت کنید که تنها بحث سرطانزایی سیگار نیست؛ این قوانین دربارهی سیگار الکترونیکی هم صادقند. روشن است بحث چیست.
گاهی با دوچرخه به سر کار میرفتم. بخشی از مسیر، مسیر ویژهی دوچرخه داشت و بخشی نداشت و اذیت میشدیم. آیا باید میداشت؟ اگر داشت، باعث افزایش ترافیک میشد، ولی خوب بشود - مهندسی شهری ماشینمحور تا کِی؟ پس کدام کار را بکنیم؟ پاسخ به این بستگی دارد که چند نفر دوچرخهسوار داریم، تک و توک یا هزاران نفر؟
اگر دوچرخهسواران، قوانین رانندگی در خیابانهای مشترک را مرتب بشکنند و رانندگان ماشینها (به حق) شاکی شوند، و وضعِ جریمه جمعش نکند و شهرداری دوچرخهرانی در خیابانهای مشترک را ممنوع (و آن را تنها محدود به مسیرهای ویژهی دوچرخه) کند، دوچرخهسواران آیا همهی جوالدوزها را به شهرداری و رانندگان شاکی بزنند یا یک سر سوزن هم به قانونشکنان خودشان بزنند؟
بحث قوانین سگگردانی داغ شده. متوجه نگاه نادرستِ حاکمیتی به این مساله هستم و افسوس میخورم، اینجا ولی بحث بین شهروندان عادیست و دغدغههایشان. در دید محدود بنده از فضای بحث توییتر فارسی:
دقت کنید که آنچه برشمردم، دو سر متقابل یک طیف نیست. یکی یک سر طیف و یکی وسط طیف است. سر دیگر طیف میشد «سگ میخوای برو روستا» یا «فرهنگ غربیه و رعایت بکنی نکنی غلطه» که دست کم بنده کمتر دیدم. حالا این نکته مهم نیست و فرعیست.
مشکل شهروندان با دغدغههای مختلف، تنها با یک قانون «قلاده ببند و مدفوعش را جمع کن» حل نمیشود. به این نیست. کلی جزییات هست. محدودیتها و آزادیهایی هستند که قرار است محل گفتگوی سالم و پویا باشند: در یک فضای محدود اشتراکی، چه کنیم؟
پارامتر محوری در این گفتگوها چیست؟ در مثال بالا آمده بود: چه کسری از جامعه سیگاری/دوچرخهسوارند.
صحبتی از این پارامتر مهم در گفتگوها میبینیم؟ من ندیدم. بیشتر، نسخههای مستقل از جامعه دیدم، فرقی ندارد برای شهروندان تهران است یا توکیو یا تورنتو. هر کس از خودش نظری برای اِعمال در جامعه دارد ولی نظر هیچ کس این نیست که «نظر جامعه چیست / از جَو جامعه داده جمع کنیم». توییتهای نظرسنجی که نقل و نباتاند، در این مورد ندیدم. طبیعتا منظور رسیدن به دیکتاتوری اکثریت نیست ولی منظور روشن است.
نظرات، دغدغهها و سلایق جامعه (چه علاقه به سگ و چه چندش از سگ)، از خودش اصالت و وزن دارد و منوط به تایید شما نیست. تعیین تکلیف برای دغدغهی ملت مثل «بیخود از حیوان میترسن» دقیقا از جنس «بیخود سگبازی میکنن» است. این دو مثال را ببینید شاید روشن شدید:
در مثال دوم دقت کنید که سگدارها در اکثریت هستند و سگگریزی نادر است (جامعهای بسیار سگدوستتر از جامعهی ایران)، ولی حقِ دوست نداشتنِ سگ کاملا محترم است و کسی (به جز کاربران توییتر فارسی) نمیگوید «ترست واهیست» و «من چه گناهی کردم که تو میترسی» و این دست.
فرض کنید بدون دانستن نظر جعفر دربارهی مساله الف (مثلا سگگردانی) و صرفا با دانستن نظر جعفر در یکی دو چیز بیربط (مثلا دربارهی جواد ظریف) میتوان نظر او دربارهی الف را از پیش و مستقل از واقعیات حدس زد. اشکالی ندارد و هر کس حق دارد نظرات خودش را داشته باشد و یک انسان تکبُعدی باشد.
ولی اگر در مقیاس یک جامعه، جعفرها در اکثریت باشند، حالا حالاها دور خود خواهیم چرخید. از یک جامعهی یکبعدی، و تازه در همان یک بعد هم قطبی، انتظار چه خروجی داریم؟ اصلاحش با کیست؟ با کسی از بیرون؟
به زبان علوم داده (!): جامعهی اندیشمند و پویا جامعهایست که اگر نظر افراد دربارهی N موضوع گوناگون اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را با نقطههایی در فضای N بُعدی نمایش دهیم، با تکنیکهای کاهش ابعاد «نشود» این فضا را با زیان/loss کم به تنها یکی دو بُعد کاهش داد.