
پدیده کولبری آسیب شایع 17 استان کشور است که در مجاورت مرزهای خارجی قرار دارند وحدود 45 درصد جمعیت ایران را شامل می شوند و مرکز آمار ایران تعداد تقریبی افرادی را که از طریق کولبری امرار معاش می کنند تا 180 هزار نفر تخمین زده است.
هر كس، انساني را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روي زمين بكشد، چنان است كه گويي همة انسانها را كشته و هر كس، انساني را از مرگ رهايي بخشد، چنان است كه گويي همة مردم را زنده كرده است. (آيه 32 سوره مائده)
هر كس، انساني را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روي زمين بكشد، چنان است كه گويي همة انسانها را كشته و هر كس، انساني را از مرگ رهايي بخشد، چنان است كه گويي همة مردم را زنده كرده است. (آيه 32 سوره مائده)ا را كشته و هر كس، انساني را از مرگ رهايي بخشد، چنان است كه گويي ه
محمودزاده نماینده مردم مهاباد در مجلس شورای اسلامی اظهار داشتند سال گذشته بر اثر تیراندازی نیروهای انتظامی و مرزبانی به سمت کولبران 166 نفر کشته و زخمی شدند.متاسفانه هر ازچندی خبر کشته شدن تعدادی کولبر موجب تاثر و تحریک عواطف جامعه می شود و این زخم سرباز می کند و به کانون توجه مردم و مسئولین تبدیل می گردد.
هر كس، انساني را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روي زمين بكشد، چنان است كه گويي همة انسانها را كشته و هر كس، انساني را از مرگ رهايي بخشد، چنان است كه گويي همة مردم را زنده كرده است. (آيه 32 سوره توجه مردم و مسئولین تبدیل می گردد.
جلال محمودزاده نماینده مردم مهاباد در مجلس شورای اسلامی اظهار داشتند سال گذشته بر اثر تیراندازی نیروهای انتظامی و مرزبانی به سمت کولبران 166 نفر کشته و زخمی شدند.متاسفانه هر ازچندی خبر کشته شدن تعدادی کولبر موجب تاثر و تحریک عواطف جامعه می شود و این زخم سرباز می کند و به کانون توجه مردم و مسئولین تبدیل می گردد.جلال محمودزاده نماینده مردم مهاباد در مجلس شورای اسلامی اظهار داشتند سال گذشته بر اثر تیراندازی نیروهای انتظامی و مرزبانی به سمت کولبران 166 نفر کشته و زخمی شدند.متاسفانه هر ازچندی خبر کشته شدن تعدادی کولبر موجب تاثر و تحریک عواطف جامعه می شود و این زخم سرباز می کند و به کانون توجه مردم و مسئولین تبدیل می گردد.
حال این سوال مطرح می شود که آیا عملکرد کولبران موجب فساد و مستحق کشته شدن است ؟ دراین یادداشت سعی شده به پدیده کولبری بعنوان یکی از آسیب های اجتماعی کشور پرداخته شود :
تعاریف مختلفی از کولبری تا کنون ارائه شده از جمله درگزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی آمده است:
«کولبری اصطلاحی محلی است که عمدتاً به افرادی اطلاق میشود که از مناطق صعبالعبور مرزی، کالا را به داخل شهرها و روستاهای مرزی انتقال میدهند ودراین مسیر با مخاطرات بسیاری برای امرار معاش روزانه مواجه هستند».
اما در عرف عامیانه علاوه بر واژه "کولبری " که در مناطق غربی کشور رایج می باشد اصطلاحات ته لنجی، سوختبر، چترباز و شوتي نیز درسایرنقاط مرسوم می باشد.اگر کالاتوسط ملوانان مرزنشین وازطریق دریابه کشور واردشود، به آن کالا، «ته لنجی» میگویند و چنانچه برخی از شهروندان مناطق مرزی به صورت قانونی یا غیرقانونی، اقدام به انتقال سوخت تولید داخل، به خارج از کشور نمایند به آنان «سوختبر» اطلاق می گردد. چترباز نیز اصطلاحی است که از قدیمالایام برای قاچاقچیهای کالا در شهرهای جنوبی به کار میبردند و حالا استفاده از آن در بیشتر شهرها همهگیر شده است و راننده خودروهايي که این کالاهاي قاچاق را جابه جا ميکنند «شوتي» ميگويند.

قانونگذاران برای مرزنشینانی که به صورت قانونی و براساس معافیتهای ویژه، کالایی را وارد کشور کنند، عنوان «پیلهور» را برگزیدهاند و به ورود کالا توسط آنان، «پیلهوری» گفته میشود .
همانطور که از این تعاریف پیدا است، سوختبری، شکلی از صادرات کالا است، در حالی که کولبری و چتربازی بر نوعی از واردات کالا اطلاق میگردد.
پدیده کولبری آسیب شایع 17 استان کشور است که در مجاورت مرزهای خارجی قرار دارند وحدود 45 درصد جمعیت ایران را شامل می شوند و مرکز آمار ایران تعداد تقریبی افرادی را که از طریق کولبری امرار معاش می کنند تا 180 هزار نفر تخمین زده است. اما ناگفته پیدا است که کولبری و سوخت بری با خطرات جسمی و جانی فراوانی همراه هستند. حمل بارهای سنگین بر شانهها بطور حتم باعث فشار بر ستون فقرات و اندامها خواهد شد. کولبران همواره در معرض حوادثی چون سقوط از کوهستان یا سرما زدگی هستند و چه بسا بر اثر این حوادث نیز جان خود را از دست دهند،سوختبری نیز خطرات خاص خود، از جمله احتمال انفجار و آتشسوزی در حین انتقال مواد سوختی را به همراه دارد.
دلایلی که باعث شده کولبری در سه دهه اخير رونق بیشتری بگیرد:
_ تعداد اندک صنایع تبدیلی و کارخانه در مناطق مرزی و در نتیجه نرخ بالای بیکاری جوانان و ساکنین مناطق مرزی
_ جذابیت ورودکالابصورت قاچاق بخاطراختلاف فاحش قیمت کالا وارداتی باداخل کشور بخاطرعدم پرداخت تعرفه های گمرگی
_ ممنوعیت ورود بعضی از کالاها علیرغم نیاز مصرف کننده داخلی
_ تردد وتامین برخی از نیازهای مرزنشینان بخاطرپیوندهای خانوادگی و قومی با ساکنان مرزنشین کشورهای همسایه
_ معافیتهای مصوب دولت به جهت حمایت از طبقات محروم مرزنشینان که بتوانند بدون پرداخت عوارض گمرکی، کالاها را با بهای نازلتری، جهت تامین معاش خود خریداری کنند
_ اعطای مشوق های لازم به مرزنشینان توسط دولت جهت ماندگاری بیشتر در مناطق مرزی و نوعي حمايت در راسـتای جلـوگيري از تخليـة جمعيتـي ايـن منـاطق وپيشـگيري از پيامـدهای نـامطلوب و ملاحضات امنیتی
اما بنا به دلایلی که مهمترین آنها ذکرخواهد شد باعث گردیده مشکل کولبری همچنان حل نشده باقی بماند:
طبق بررسيهاي مجلس نهم تنها 5 درصد کالاهاي قاچاق کشور از طریق کولبری و یا ته لنجی وارد کشور می شود و 95 درصد کالاهاي قاچاق کشور به شکل سيستمی واز مبادی رسمی وارد ميشود.
مافیای 'تجارت سیاه' است که در قاچاق سالانه میلیاردها دلار کالا نقش دارند فرصت را برای سوءاستفاده از مرزنشین ها فراهم دیده اند،اين افراد به صورت کاملا حرفه اي کالاها را با روشهاي مختلف از گمرکات وارد کشور ميکنند، يکي از ترفندهای آنها اين است که محتواي کانتينر با برگ بارنامه تفاوت دارد، يا اينکه با همکاري کارکنان گمرک کانتينر مورد نظر را ترخيص ميکنند.
مافیای 'تجارت سیاه' بخش ناچیزی از کالاهای قاچاق خود را در قالب کولبری وارد می کند تا به نوعی نگاه مردم و مسئولین را از مبادی اصلی ورود قاچاق منحرف نمایند و این باور را در جامعه ایجاد کنند که کالاهای وارداتی قاچاق از طریق کولبری وارد کشور می شود و با اعمال نفوذ مانع صدور قوانین و دستورالعمل های لازم جهت کنترل قاچاق کشور و شفافیت قوانین و مقررات گمرکی می شوند بطوریکه رهبری در سال 95 در اهمیت مربوط به برخورد با مافیای تجارت و تفکیک قاچاقچیان و کولبران خطاب به مسئولین فرمودند:
«من مرادم ازقاچاق، فلان کولبر ضعیف بلوچستانی نیست که حالا میرود آن طرف، یک چیزی را با کول خود برمیدارد و میآورد اینطرف،اینها که چیزی نیست، اینها اهمیتی ندارد،با آنها مبارزه هم نشود، اشکالی ندارد.»
قانونگذاران همواره در سالهای اخیر سعی کرده اند برای اینکه مرزنشینان، بتوانند معاش بهتری در زندگی خود داشته باشند و جریان اقتصادی کشور نیز دچار مشکل نشود قوانین و معافیتهای برای آنها تصویب کنند ، اما قوانین مصوب «مقررات صادرات و واردات» در سالهای ۱۳۷۲، ۱۳۷۳ و ۱۳۸۴وهمچنین «آیین نامه اجرایی قانون ساماندهی مبادلات مرزی» مصوب سال ۱۳۸۵،آییننامه ساماندهی مبادله در بازارچههای غیررسمی موقت مرزی مصوب سال 397 به استناد اصل138 قانون اساسی ،تعاریف مربوط به مفاهیمی همچون«مرزنشین»، «پیلهور»،«ته لنجی»ومانندآن چندین باردچارتتغییرشده وهربارتغییرقوانین مربوط به این مفاهیم،برپیچیدگی وسردرگمی مرزنشینان افزوده است.
بعنوان مثال بر اساس مصوبه دولت در سال ۱۳۹۰اجراي طرح فروش قانوني سوخت به مرزنشينان ساكن در شعاع 20 كيلومتري مرز يكي از تدابيري بود كه براي جلوگيري از قاچاق سوخت و همچنين بهره مندي مرزنشينان پنج استان مرزي كشور با تصويب هيات دولت آغاز شد اما متاسفانه به درستي اجرا نشد و تنها مختص به صدور گازوئیل گردید و تعداد محدودی از شرکتهای تعاونی مرزنشین توانستند صادرات نفت گاز (گازوئیل) داشته باشند و در بعضی از استانها بجای شرکت تعاونی مرزنشینان سازمان همیاری شهرداریها از زیرمجموعه استانداریها و وزارت کشور این وظیفه را انجام داد.
براساس اين طرح قرار بود تا به ازاي هر خانوار مرزنشين ماهانه 1500 ليتر سوخت به شركت هاي تعاوني مرزنشينان با قيمت 10 درصد كمتر از قيمت تعادلي فروخته شود تا اين شركت ها بتوانند با قيمتي بالاتر آن را به كشورهاي همجوار بفروشند و درآخرین تصمیم هیات دولت سال 99 مقرر شد سهمیه کل سوخت گازوئیل تخصیصی به ساکنان روستاهای مرزی مشمول این تصویبنامه، در سال، برابر ۴۵۰ (ماهانه برابر با ۵.۳۷) میلیون لیتر گازوئیل باشد و شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران به نمایندگی از تمامی خانوارهای مشمول از طریق مرز زمینی اقدام به صادرات نماید.
اين درحالي است كه در كنار اجراي ناقص اين طرح روزانه ميليون ها ليتر انواع سوخت به صورت غيرقانوني از مرزهاي سيستان و بلوچستان خارج مي شود و به جاي مردم مرزنشين مافياي سوخت از اين وضعيت سود مي برند.
همچنین در سال 96 دولت ابتدا اقدام به بیمه 15 هزار نفر از کولبران کرد اما بعد از مدتی نه تنها کار تکمیل نگردید بلکه بیمه این 15 هزار نفر هم لغو شد.
کولبری زخمی است که باید آنرا درمان کرد نه رسمیت به آن بخشید،متاسفانه درشان و منزلت انسانی نیست که برای بدست آوردن مقدارناچیز درآمدجان خود رابه خطربیاندازدوبارهای سنگین رابا تحمل مخاطرات فراوان کیلومترها بردوش حمل کند.باتوجه حساسیتی که جامعه به کولبران بعنوان قشرآسیب پذیر جامعه دارند هنگام وقوع حادثه برای آنها و جریحه دارشدن عواطف جامعه بعضی ازمسئولین با این پدیده بصورت احساسی و انفعالی برخورد می کنند و برای فروکاستن اعتراضات جامعه بجای حل ریشه ای درصدد حل مقطعی و رسمیت بخشیدن به کولبری هستند و موجب به نتیجه نرسیدن اقدامات اساسی می گردند .
اقدامات انجام شده درخصوص مرزنشینان :
واردات وصـادرات بـراي ساكنان مرزي نوعي حمايت در راسـتای جلـوگيري از تخليـة جمعيتـي ايـن منـاطق وپيشـگيري از پيامـدهای نـامطلوب و برقراری امنیت درمناطق مرزی می باشد وبه منظورحمایت ازمرزنشینان تاکنون اقدامات مختلفی ازسوی دولتمردان از جمله موارد ذیل صورت گرفته است :
احداث بازارچه مشترک مرزی:
تعداد 57 بازارچه مشترک مرزی فعال و غیرفعال با هفت کشور همسایه به منظور توسعه صادرات غیرنفتی و بهبود وضعیت مرزنشینان ایجاد شده است. معمولاً بازارچهها به دودستة کلی بازارچههای مرزی مصوب تجاریاقتصادی و بازارچههای امنیتی یا ویژه تقسیم میشوند (طیبنیا، ۱۳۹۵: ۱۵۱). به عقیدة صاحبنظران، فعالیتهای اقتصادی مناطق مرزی در توسعة اقتصادی نواحی مرزی، بهبود استانداردهای زندگی مردم، کاهش فقر، توزیع مناسب درآمد، ایجاد رابطة دوستی و تسریع همکاریهای بیشتر بین نواحی مرزی نقشی اساسی دارند.اهالی دو طرف مرز می توانند کالاها و محصولات مورد نیاز را با رعایت مقررات صادرات و واردات و ضوابط مقرر در قانون برای داد و ستد در این بازارچه ها عرضه نمایند.
صدور کارت الکترونیک مرزنشینان (پیله وری ):
با همکاری مشترک دو وزارتخانه صمت (صنعت ،معدن و تجارت) و تکاور(تعاون،کار و رفاه اجتماعی) برای حدود دو میلیون نفر از ساکنین مناطق مرزنشین کارت الکترونیکی مرزنشینان (پیله وری) صادر گردیده است.
مرزنشینانی که دارای کارت الکترونیک مبادلات مرزی هستند، میتوانند با عضویت در تعاونیهای مرزنشین شهرستان خود از مزایای مبادلات تجاری مرزنشینی بهرهمند شوندواین تعاونیها با استفاده از سهمیه ارزی اعضای خود و استفاده از رویه واردات در مقابل صادرات میتوانند از تخفیفات حقوق ورودی گمرکی اقلام مرزنشینی( 48 قلم کالا) برای واردات اقلام وکالاهای مورد نیاز استفاده کنند.
شرکت تعاونی مرزنشینان :
تعدا د 530 تعاونی با حدود هفت میلیون عضو مرزنشین که جزو دهک های پائین درآمدی می باشند در 17 استان کشور با هدف جلوگیري از مهاجرت، تأمین کالا و مایحتاج مردم منطقه،ایجاد روحیه تعاون بین اعضا و کاهش مشکلات دولت در تأمین کالاي مردم مناطق مرزي در شعاع ۳۰ کیلومتری نقاط صفر مرزی ایجاد شده است .
تقویت تعاونی های مرزنشین:
از طريـق تشـکيل و تقویت تعاونيهاي مرزنشينان و گرد هم آوردن افراد در قالب يک شـرکت تعـاوني و دادن هويت قانوني و رسـمي بـه فعاليـت آنهـا بـا ايجـاد منـافع مشـترک ، روحيـة تعاون و همکاري در ميان مرزنشينان بسيار افزايش مي يابد و از اين رهگذر، مي توان موجبات همکاريهاي محلي بيشتر را فراهم آورد. فعاليت افـراد مرزنشين در ساختار شركتهاي تعاوني مرزنشينان و رسميت مبـادلات آنهـا، امکـان ظهور مبادلات قاچاق به حداقل میرسد.
تعریف رسمی کولبری و معابر تردد :
با تعیین معابر رسمی،کولبران می توانند برای جابجایی بار از دستگاه های موتوری و ماشین استفاده کنند و در نهایت درآمد توسط شرکت تعاونی بین کولبران توزیع شود . تعریف قانونی از کولبری و مسیر تردد می تواند موجب تضمین امنیت و جان کولبران گردد و شاهد تیراندازی نیروهای انتظامی به سمت کولبران و کشته و زخمی شدن آنها نبود .
تقویت بازارچه های مرزی
توسعه روابط تجاری در بازارچههای مرزی و افزایش اشتغال و مشارکت مردم محلی در بازارچههای مرزی از جهات مختلف می تواند برزندگی مناطق مرزی تأثیر گذارد و ساکنان با هزینههای نسبتا کمتر به بازارهای خارجی دسترسی پیدا کنند و این داد و ستد ها موجب تقویت روابط بین ساکنان دو طرف مرز و درنتیجه امنیت منطقه گردد بقول "فردریک باستیا" اقتصاددان فرانسوی قرن هجدهم :" اگر کالاها از مرزها عبور نکنند سربازان عبور خواهند کرد."
بازارچه های مرزی فرصت مغتنمی را ایحاد می کنند که در شرایط تحریم می توان با مراوده با کشورهای همسایه اثرات این تحریمها را بطور قابل ملاحظه ای کاهش داد.
راه اندازی واحدهای تولیدی :
با اعطای مشوقهای لازم جهت راه اندازی کارگاههاوصنایع تبدیلی کوچک وزودبازده با هدف اشتغال زایی و صادرات کالا با مشارکت وسرمایه گذاری مشترک با کشورهای خارجی بااولویت کشورهای همسایه در مناطق مرزی می توان به شکوفایی اقتصادی منطقه کمک کرد.
انعقاد قراردادهای همکاری با کشورهای همسایه و حذف ویزامسافرتی :
حذف یکطرفه ویزای توریستی برای اتباع کشورهای همسایه و امکان تردد با مجوز گذر مرزی می تواند موجب بازدید تعداد زیادی از توریست های خارجی از کشور و در نتیجه رونق اقتصادی و گردشگری در مناطق مرزی گردید.
بهره مندی از معافیت های مناطق آزاد و ویژه اقتصادی
تعمیم بعضی از امتیازات مناطق ویژه اقتصادی به ساکنین مناطق مرزی همانند معافیت های قانونی مثل خرید خودروهای خارجی نو یا کارکرده با کمترین تعرفه وارداتی و تردد در محدوده مشخص،معافیت های مالیاتی و سرمایه گذاری که می تواند به تغییر چهره فقر و توسعه منطقه کمک شایانی کند .
داریوش خسرویار
منبع : روزنامه سازندگی مورخ ۹۹/۷/۱۰