
شهریار خونساری
عكاسي توسط چهار گروه وارد ايران شد. گروه اول، خارجياني بودند كه در قالب سياح، تاجر و يا ديپلمات به ايران آمدند.
اين گروه در عكسهايي كه از شرق با خود به اروپا بردند که پیشفرضها وکلیشه های غربی درباره شرق را تایید نماید، پس در عکسها، شرق بصورت داستانهاي هزار و يك شب معرفي شد. موضوعات مورد علاقة ايشان، دراويش، مراسم و آئينهاي سنتي و مذهبي، خواجه هاي حرمسرا، قليان كشي و ترياك بود. اين عكاسان، شرق را آنگونه كه مي خواستند، مي ديدند و برايشان متصور نبود كه در شرق جامعة آگاه يا فرهنگي وجود دارد. ارزش این عکسها در اين است كه مشاهده نماييم ديگران چگونه از ايرانيان عكاسي كرده و ايران را چگونه ديده اند.
اولين عكاس خارجي كه به ايران آمد، «ژول ريشار»[1]فرانسوي بود.
كهنترين مدرك نوشتاري تاريخدار، از آن اوست (23 ذيقعدة 1260 قمری) كه ثابت مي نمايد به روش «داگرئوتايپ» ریشار در ايران عكاسي نموده است. اصلیت او فرانسوي بود. ابتدا در تبريز ساكن شد و سپس به تهران آمد و در دارالفنون به تدريس زبان پرداخت. از آن جهت كه كسي در ايران نمي توانست از دوربينهاي «داگرئوتايپ» استفاده نمايد، به دربار فراخوانده شد و مدتي در آنجا عكاسي نمود. دو گروه فرانسوي و ايتاليايي در دورة سلطنت ناصرالدين شاه به ايران آمدند و همراه ايشان چند نفر عكاسي مي كردند.
الف- گروه فرانسوي: اين گروه در سالهاي 1274 تا 1277 ه.ق در ايران بسر مي بردند و دو عكاس به نامهاي «كاقليه» يا «كارليه»[2]و «هانري دوكولي بف دوبلوكويل»[3]از جمله اعضاء آن بودند. بلوكويل در درگیری میان ترکمنها و قوای دولتی اسیر شد. او پس از آزادی به فرانسه بازگشت، ليكن «كاقليه» در ايران ماند و به تدريس عكاسي در دارالفنون پرداخت. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در «مرآت البلدان» دربارة «كاقليه» مي گويد: «عكس كلوديون را او شايع نمود».
ب- گروه ايتاليايي: «لوئيجي پشه»[4]در سال 1848، مقارن با سلطنت محمدشاه به ايران آمد. او سرهنگي ناپلي بود كه براي مديريت قواي پياده نظام به ايران سفر كرد. از وي دو آلبوم عكس در خارج از كشور بدست آمده است، آلبومي كه در كتابخانة «مارچيانا»ي ونيز نگهداري مي شود و ديگري در موزة «متروپوليتن» با 75 عكس.
گروه ايتاليايي ديگري در سال 1862 در پاسخ هيئت ايراني به ايتاليا، به ايران آمدند كه در ميان آنان دو عكاس به نامهاي «لوئيجي مونتابونه»[5]و «پيترو بون»[6]بودند. سه آلبوم از آثار «مونتابونه» در ايتاليا شامل 62 قطعه عكس موجود است. شايان ذكر مي باشد كه در سال 1972 شخصي به نام «پيه مونتزه»[7]، تحقيقات خود را دربارة اين عكاسان در كتاب «آلبومهاي عكاسي گروه ديپلماتيك ايتاليايي در ايران» منتشر نموده است.
ج- گروه آلماني: در سال 1863 گروه مهندسين خط تلگراف وارد ايران شدند. «هولتسر» عكاس نيز مهندس تلگراف بود و در سال 1871 سرپرستي دفتر خطوط تلگراف اصفهان را عهده دار شد و به استثناء چند سفر كوتاه و 11 سال اقامت در برلين، در ايران ماند و به سال 1911 بدرود حيات گفت.
اهميت عكاسي «هولتسر» بدين جهت است كه با نگرشي هدفمند، عكاسي مي نمود. او تحولي را كه در آن سالها شاهدش بود، به تصوير كشيد. موضوع عكسها بيشتر ارامنة اصفهان است و بخشي از آنها نيز نوعي عكاسي قوم شناسانه از اصفهانيها محسوب مي شود. بعد از مرگ او خانواده اش به آلمان رفتند و دو صندوق وسايل وي را با خود همراه بردند. در سال 1963 بطور اتفاقي آنها را باز كردند و حدود 2000 شيشة عكاسي همراه با يادداشتهاي روزانه پيدا نمودند. «هولتسر» از فرهنگ عامه و هنر و صنعت اصفهان نيز عكاسي كرد. او شخصي بسيار دقيق بود. در يكي از يادداشتهايش چنين نوشته است: «در اصفهان 1456 رنگرز، 35 صحاف و ... مشغول به كار هستند». «جنيفر اسكرس»[8]، محقق انگليسي، در سال 1976 مقاله اي همراه با 24 عكس از آثار «هولتسر» چاپ كرد و بر مبناي اين مقاله، محمد عاصمي در سال 1356 كتاب «ايران در 113 سال پيش» را منتشر نمود.
گروه دوم ، عكاسان اقليت مذهبي بودند كه ديدگاه آنان نيز بدليل تفاوت در نوع تربيت و مذهب، به عكاسان خارجي شباهت بسياري داشت. يكي از اين عكاسان، «آنتوان سورويوگين» بود. او از بيشتر نقاط ايران عكاسي كرد و به عكاسي خبري و نيز عكاسي پرتره علاقه داشت و در دورة انقلاب مشروطه عكسهاي خوبي گرفت.
عكاس ديگر «بارون استپانيان»، نمايندة شوراي ايالتي تبريز، بود كه بخاطر مبارزه با استبداد به ايران آمد و چون يكي از فعالترين چهره هاي سياسي آن زمان بشمار مي رفت، به بسياري از وقايع دوران مشروطه نزديك بود و توانست عكسهاي باارزشي بوجود آورد.
دستة سوم: گروهي از عكاسان ايراني بودند كه به خارج از كشور سفر كردند و از خارجيان، عكاسي آموختند و تحت تأثير تركيب بنديهاي عكاسان اروپايي كه خود دربند تركيب بنديهاي نقاشي وار بودند، قرار گرفتند. بسياري از عكسهاي اين گروه، رنگ و بوي آتليه هاي درجه دومي اروپا را داشتند، ولي برخي از آنها تحت تأثير فرهنگ ايراني، به تركيبي از عكاسي اروپايي و فرهنگ ايراني انجاميد.
از عكاسان اين گروه، دوستعلي خان معيرالممالك، ملك قاسم ميرزا و عبدالله قاجار را مي توان نام برد.
ملك قاسم ميرزا، پسر بيست و چهارم فتحعليشاه بود كه به فرانسه رفت و عكاسي را در آنجا آموخت. او چندبار به حكومت آذربايجان رسيد. آقايان ذكا و شهريار عدل، در تحقيقي كه دربارة «داگرئوتايپ» نوشتند، او را نخستين عكاس ايراني مي دانند. ناصرالدين شاه نيز شيفتة عكاسي بود و خود، عكاسي مي كرد و عكاس خوبي هم بود. بسياري از عكسهاي او نيز كپيه عكسهاي غربي است، ليكن برخي از عكسهايش موفق هستند. موزة مردم شناسي كاخ گلستان در واقع تاريكخانة وي بشمار مي آمد. او در سفرهايش به همراه خود، عكاس مي برد و مي گويند يكي از كالسكه ها را اتاق تاريك و محل چاپ عكس مي كردند تا در همان موقع، عكس آماده شود و شاه آن را ببيند. عكاسي جزء جدايي ناپذير دربار او بود و دستور داده بود شهرهاي ايران را مستندنگاري كنند. عكاسي در دربار او به دو بخش عكاسي درون خانه اي و عكاسي بيروني تقسيم مي شود كه اكثراً خودش عكسهاي اندروني را تهيه مي كرد. جمع آوري چندين هزار شيشه و آلبوم عكس، نتيجة زحمات ناصرالدين شاه است كه در كاخ گلستان نگهداري مي شود و عليرغم اينكه چند بار مورد تعدي قرار گرفته است (دفعة اول وقتي كه حكومت قاجاريه سرنگون شد، قزاقها بسياري از عكسها و شيشه ها را در حياط كاخ به زير پاي اسبها و ارابه ها ريختند و دفعة بعد در دورة رضا شاه نگاتيوهاي شيشه اي را به جاي شيشه هاي گلخانة كاخ مورد استفاده قرار دادند، باز هم مجموعه اي بي نظير از آن دوره است.
گروه چهارم عكاسان بومي و اغلب ناشناسي بودند كه عكاسي را به صورت تجربي و يا از استادان تجربي آموخته بودند و چون پشتوانة تصويري گروههاي قبلي را نداشتند، دست به نوآوري زدند. در عكسهاي ايشان كودكي را مي بينيم كه با يك وسيلة عجيب آشنا شده و بعد از چند لحظه مي خواهد ديگران را بر روي صفحة كاغذي جاي دهد. بي پرواست و شوخ طبع. براي او الفباي عكاسي معني ندارد و ترجيح مي دهد الفبايي جديد بيافريند. انگار هيچ موضوعي مهم نيست. موضوعي كه براي عكاسي غرب آن زمان خود عكس را تشكيل مي دهد، حالا فقط قسمتي از عكس است. عكاس ايراني با قابليتهاي خود حركت كرد و تركيب بندي مختص خود بوجود آورد. اجزاء اين تركيب از اشياء خانه (يك صندلي لهستاني، چند گلدان شمعداني و فرش تركمن به عنوان پيش زمينه) شکل گرفته بود. عكاس ايراني خلاقانه بجز جداسازي و بخشيدن جلال و عظمت، معني ديگري براي پيش زمينه متصور بوده و آن را قسمتي از تصوير قرار داده است. يك ديد تعليم نيافته كه به عکاس جسارت میدهد تا راههای جدید و متفاوت را در انتخاب پيش زمينه، تركيب بندي و حتي خود انسانی كه از او عكاسي مي شود را بیازماید.
1- Jules Richard
2- Carlhiee
3- Henride Couliboeuf de Bloqueville
3- Luigi Pece
4- Luigi Montabone
5- Pietro Bon
6- Piemontese
1- Jennifer Skers