ویرگول
ورودثبت نام
Khashayar
Khashayar
Khashayar
Khashayar
خواندن ۲۹ دقیقه·۵ سال پیش

مهاجرت: از زاویه های پنهان



در این نوشته می خواهم با تفکر انتقادی نظرات شخصی خودم را درباره ی مهاجرت، دلایل، پیامدها و هزینه های آن بیان کنم. قبل از هر چیز من مهاجرت نکردم، خارج از کشور هم زندگی نکردم امادر حال حاضر به این باور رسیده ام که تصویر درستی از جنبه های مختلف مهاجرت دارم که با شما در میان می گذارم. در این نوشته به صورت اختصاصی درباره ی مهاجرت از ایران صحبت می کنیم و منظور ما مهاجر ایرانی از قشر متوسط (نه پولدار جامعه) و کشور ایران به عنوان کشور مبدا است. ممکنه شما به عنوان مهاجر یا کسی که سابقه ی زندگی در یک کشور خارجی را دارید یا ندارید با بعضی قسمت های این نوشته موافق نباشید و تجربه و درک شما از "خارج" متفاوت باشد. باید توجه کرد که در این نوشته، مطالب به صورت کلی بیان می شود و اشاره ی خاصی به کشور خاصی (به جز برخی موارد) ندارد. همچنین این نوشته اشاره به شخص خاصی هم ندارد و در مورد یک مهاجر تیپیکال (معمولی) صحبت می کند و مقایسه ی آن با تجربیات و خاطرات شخصی خانوادگی و... صحیح نیست. و باز هم باید تاکید کنم، مشاهده ی موردی شما نمی تواند نفی کننده ی کلیت یک موضوع باشد.

همچنین هدف این نوشته، روشن کردن ذهن افرادی است که قصد مهاجرت دارند و یا به آن فکر می کنند و جنبه هایی که به آن ها خواهیم پرداخت را در نظر نگرفته اند و راه حلی برای مواجهه با آن در نظر نگرفته اند. باید به یاد داشته باشیم که در تفکر انتقادی، قرار نیست صحبت های دلخواه خودمان که مدام سعی می کنیم خودمان را در معرض شنیدنش قرار می دهیم، بشنویم! قرار است با حقیقت، همانطور که واقعاً هست نه آن طور که دل مان می خواهد تقسیر کنیم روبه رو شویم هر چقدر هم که از پذیرش آن فرار کنیم.

باز هم یاداوری می کنم که هدف این نوشته برای نقد یا محکوم کردن و مهاجرت و مهاجر نیست. جهت اطمینان خاطر به آن دسته از خوانندگانی که تصور می کنند ریشه ی تالیف این نوشته، ناکامی نویسنده در مهاجرت است باید گفت نویسنده سال هاست شرایط مناسب تری از اکثر مهاجران برای مهاجرت دارد و چه در گذشته چه در حال می تواند "به راحتی" مهاجرت کند.

مهاجر کیست؟

منظور از مهاجر در این نوشته کسانی است که از روی اراده و اختیار، تصمیم گرفته اند برای باقی عمر خود، کشور دیگری را به عنوان خانه ی خود اتنخاب کنند. بدیهی است تجار، بازرگانان، دانشجویان، استادان، کارگران فصلی، مامور های اداری دولتی و خصوصی و سایر افرادی که به دلایلی ناچار هستند برای مدتی مقیم کشور دیگری باشند،در این نوشته مهاجر محسوب نمی شوند. همچنین کسانی که به دلایل شرایط خاص مجبور به ترک وطن خود هستند، منظور نویسنده قرار ندارند.


هزینه های مهاجرت چیست؟

همه ی ما با هزینه های معمول مهاجرت آشنا هستیم. هزینه ی تهیه ی مسکن، لوازم خانه، نقل مکان، فروش وسایل و خانه، بلیط هواپیما و... اما در اینجا می خواهیم به صورت خلاصه هزینه های دیگر مهاجرت که در جلوی چشم نیستند و اغلب توسط مهاجران سانسور می شوند بپردازیم هزینه هایی که مهاجرت آن ها را به مهاجر و خانواده و جامعه ی او تحمیل می کند.

ممکن است برخی واژه ی تحمیلی را برای هزینه های مهاجرت بیش از حد سختگیرانه بدانند. واقعیت این است که مهاجرت یک اقدام انتخابی است نه اجباری که تبعات آن اجتناب ناگریز باشد. مهاجر با تصمیم خود تمام تبعات آن را به خود و دیگران اعمال می کند و نه خود او نه خانواده و نه جامعه ی او، این هزینه ها را انتخاب نکرده اند که بتوان کلمه ای مانند اجتناب ناپذیر برای آن بکار برد. این هزینه ها به معنای واقعی کلمه تحمیلی هستند.

چند مورد از این هزینه های تحمیلی را بررسی می کنیم:

هزینه های تحمیلی بر مهاجر

  • هزینه ی یادگیری زبان و لهجه جدید: چندان مهم به نظر نمی رسد، اما حرف زدن روان بدون لهجه به زبان بومی کشور مقصد، اصلی ترین شرط زندگی و دسترسی به حقوق حداقلی است، ضعف در زبان که هیچ، داشتن لهجه ی غیر بومی کافی است تا مردم بومی، متوجه مهاجر بودن و خارجی بودن شما شوند و همین کافی است تا تمام پیش فرض هایی که در مورد مهاجر دارند را برای شما در ذهن شان اعمال کنند. یک مهاجر که یک تازه وارد به یک جامعه ی دیگر است نمی تواند بگوید من کاری با بقیه ندارم! اهمیتی نمی دهم که در مورد من چگونه فکر می کنند! از تامین نیازهای اولیه تا پیدا کردن شغل، از صحبت های عامیانه تا صحبت با دولت مهاجر باید به زبان کشور مقصد مسلط باشد تا شرط لازم برای ادامه ی زندگی را داشته باشد و مهاجر چاره ای جز پرداختن این هزینه و رو به رو شدن با تبعات "خودی" نبودن ندارد.
  • هزینه ی تطابق با فرهنگ جدید: هر جامعه ای ارزش های خاص خودش را دارد و مهاجر با ورود به جامعه ی مقصد چاره ای جز پذیرش و مطابق کردن خود با ارزش های فرهنگی آن ندارد و این هرگز کار آسانی نیست. تغییر ارزش هایی که انسان عمری با آن ها خو گرفته است هزینه ی روانی سنگینی را به مهاجر تحمیل می کند بحث بر سر درست و غلط بودن ارزش ها نیست بحث بر سر نفس هزینه ای است که این تغییر اجباری بر مهاجر تحمیل می کند.
  • هزینه ی تطابق با شرایط جغرافیایی جدید: اثر جغرافیا بر روان انسان بسیار زیاد و در عین حال نامحسوس است. این تاثیر بعد از تغییر بلند مدت جغرافیایی مشخص می شود چیزی که اکثر مهاجران آنرا تجربه می کنند به خصوص کسانی که به کشور های دارای شرایط جعرافیایی خاص مانند اسکاندیناوی یا انگلیس مهاجرت کرده اند که بر خلاف کشور ما تابش آفتاب زیادی ندارند. خلق و خوی شکل گرفته ی مهاجر در طول سال ها در کشور خود بدون هزینه تغییر نمی کند، هر چه مشخصات محیط جدید با محیط اصلی متفاوت تر باشد این هزینه بیشتر است. بی حوصله گی، اعصاب خوردی و افسردگی از موارد شایع این نوع افسردگی ها هستند. چیزی که اغلب توسط مهاجران بیان نمی شود.
  • هزینه ی شغلی: پیدا کردن شغل یکی دیگر از چالش های مهم است. مهاجرت از لحاظ مالی بسیار هزینه بر است و پیدا کردن شغل هم برای جبران هزینه ها و هم برای ایجاد منبع درامد ضرروی است. پیدا کردن شغل و انطباق با شرایط جدید آن هم بی هزینه نیست. این هزینه ها کم و بیش در هر بار تغییر شغلی وجود دارد اما تغییر کامل فرهنگ و محیط و ناشناخته بودن آن چالش های غیر منتظره ای پیش روی مهاجر قرار می دهد.
  • هزینه ی مالی جدید: عوارض جدید، مالیات جدید، خرج های جدید درامد همه جزو هزینه هایی هستند که مهاجر باید اکنون آن ها را بپردازد. هزینه هایی که عادت به پرداخت و محاسبه ی آن نداشته و بعضا ممکن است آن ها را محاسبه نکرده باشد. علاوه بر این ها هزینه های برای مهاجر وجود دارد که قبل از مهاجرت برای او وجود نداشت مانند هزینه ی بلیط برای رفت و آمد به کشور، هزینه ی پذیرایی از مهمانان گاه و بی گاه و هزینه هایی که هرگز به فکر کسی که در حال برنامه ریزی برای مهاجرت است نمی رسد.
  • هزینه ی از دست دادن موقعیت اجتماعی: خوشمان بیاید یا نه، از نظر جامعه ی مقصد، مهاجر شهروند درجه دو است هر چقدر هم که ژست مهاجر پذیری و برابری و به خود بگیرد، در لایه های زیرین جامعه، مهاجر اولویت پایینتری نسبت به یک بومی کشور مقصد دارد. این مختص مهاجران تازه نیست، حتی کسانی مانند زلاتان ابراهیمویچ که از کودکی در سوئد بزرگ شده و سال ها کاپیتان ملی این کشور بوده است، به حدی از تبعیض های مختلف رنج کشیده است که بارها به صورت عمومی آن را بیان و به آن اعتراض کرده است. صدای او شنیده می شود چون یک فوتبالیست مطرح است، بسیاری از مهاجران دیگر که در کشور خود اصطلاحاً "کسی" بوده اند در کشور مقصد باید موقعیت اجتماعی جدیدی از "زیر صفر" برای خود بسازند و تا قبل از آنکه به این مرحله برسند، اگر برسند، باید هزینه ی نداشتن موقعیت اجتماعی را با تحمل فشار های روانی مداوم تحمل کند
  • هزینه تبعیض: کله سیاه، خاورمیانه ای، آسیایی، عرب و موارد بسیار دیگری، تنها بخش نمایان تبعیضی است که مهاجر با آن رو به رو می شود. بخش بزرگی از تبعیض ها مانند تبعیض های تحصیلی، شغلی، مالی، اجتماعی، سیاسی و... پنهان هستند و حتی ممکن است مهاجر خودش هم متوجه وجود آنها نشود اما خواه ناخواه باید با همه ی آن ها رو به رو شود و هزینه ی آنها را از لحاظ روانی و مالی بپردازد. این گونه نیست که کسی تصور کند که "نه! برای من یا کشور مقصدی که من رفته ام تبعیضی نیست یا خیلی کم است!" مواجه شدن با تبعیض در هر جامعه ای برای مهاجر اجتناب ناپذیر است هر چقدر هم آن جامعه خودش را مهاجر پذیر نشان دهد.

هزینه های تحمیلی بر خانواده ی مهاجر

  • افزایش ریسک فروپاشی خانواده: متاسفانه بخش قابل توجهی از مهاجران دچار فروپاشی خانواده شده اند یا اگر نشده اند، زندگی مشترک شام دچار بحران های جدی شده است. حقیقتی که هیچکس علاقه ای به افشای آن ندارد زیرا همچنان "آبرو" برای ما بسیار مهم است حتی اگر مهاجرت کرده باشیم. طلاق، خیانت، جدایی عاطفی و سایر بحران های خانوادگی برای مهاجرانی پیش آمده است که قبل از مهاجرت زندگی محکم و کم چالشی داشتند اما مواجهه با فرهنگ و جامعه ی جدید، تفاوت ارزش ها و هنجار ها و... زندگی مشترک را با چالش های شدیدی مواجه می کند که در فرهنگ اصلی پیش نمی آمدند. واضح است که فروپاشی زندگی یک اتفاق ساده ی عادی نیست، در کمال تاسف، به شکل ویرانگری مخرب و نابود کننده ی انسان است. بگذریم.
  • شوک فرهنگی به فرزندان: فرزندان در سنین کودکی، نوجوانی و جوانی مستعد انواع و اقسام بحران های روحی و رفتاری هستند تفاوتی هم در دختر و پسر وجود ندارد چه چیزی می تواند عامل یک بحران جدی در کودکی و نوجوانی باشد؟ بله تغییر ناگهانی فرهنگی! اصلاً مهم نیست فرهنگ مبدا و مقصد چه هستند و چه ویژگی هایی دارند، تغییر از هر فرهنگی به فرهنگ دیگر آن هم به صورت ناگهانی که بخشی از پیامد های غیر قابل اجتناب مهاجرت است. روند رشد روانی و ذهنی کودکان و نوجوانان را به شکل اجتناب ناپذیری با بحران شدیدی رو به رو می کند. تفاوت ارزش ها، استاندارد های اخلاقی، قوانین و هنجار ها، آزادی و محدودیت های فرهنگ جدید با فرهنگ قبلی که کودک یا نوجوان چندین سال با آن بزرگ شده است چیزی نیست که به راحتی برای انسان قابل هضم باشد چه برسد به کودک یا نوجوانی که در سنین سرنوشت سازی که شخصیت او را شکل می دهند با این شوک مواجه شود. ظرفیت روانی که باید صرف رشد و صرف شکل دادن به شخصیت شود، صرف تلاش برای پذیرفته شدن و مورد قبول واقع شدن در جامعه ی جدید و پیدا کردن دوستان جدید می شود. اصطکاک والدین با رفتار های فرزندانشان بر طبق هنجارهای جدید و تعصبات فرهنگی نهادینه شده ی شده خودشان عامل بحران آفرین دیگری است که فرزندان را با چالش های روانی شدیدتری مواجه می کند.

هزینه های تحمیلی بر خانواده ی غیر همراه مهاجر

  • هزینه های روانی: یکی از مهمترین هزینه هایی که در ذهن اغلب مهاجران در نظر گرفته نمی شود، هزینه ی تحمیلی مهاجرت بر روان خانواده است. مهاجر که تمام تلاش و تمرکز خود را به مهاجرت متمرکز کرده است و از خانواده و اطرافیان هم تایید و تحسین دریافت می کند، نمی تواند هزینه ای که مهاجرت او بر خانواده اش تحمیل می کند را تصور کند. مهاجرت برای خانواده ی او یک سفر و دلتنگی های مرسوم نیست. مهاجرت برای خانواده ی مهاجرت همان هزینه ای را تحمیل می کند که مرگ عزیزشان در پی دارد. با این تفاوت که در صورت فوت، خانواده می دانند عزیزشان از دنیا رفته است و مرگ یک حقیقت دنیای مادی است و او دیگر باز نمی گردد، اما در مورد مهاجرت علاوه بر اینکه او زنده است و امکان ملاقات دوباره با او وجود دارد، ارتباط از راه دور هم با او برقرار است و همین مسئله که عزیزشان می تواند در کنارشان باشد و نیست، روان خانواده را در بلند مدت "خُرد" می کند. این فشار های مداوم در طول سال ها، خانواده ی مهاجر را افسرده و منزوی می کند و کیفیت زندگی آن ها را به شدت پایین می اورد.
  • هزینه های مالی: مهاجر تنها کسی نیست که متحمل هزینه های سنگین مالی می شود. خانواده او هم خواه ناخواه باید هزینه های پیدا و پنهان مالی بسیاری بپردازد. از پشتیبانی مالی قبل از مهاجرت گرفته تا تامین هزینه های اولیه ی سکونت در کشور مقصد، قطع منبع درامدی خانواده از سمت مهاجر،ضرورت فرستادن پول در زمان اضطراری برای مهاجر و... بخشی از هزینه هایی است که مهاجرت از لحاظ مالی به خانواده ی مهاجر تحمیل می کند.

هزینه های تحمیلی بر جامعه

  • هزینه های مالی: جامعه برای رشد یک انسان چقدر خرج می کند؟ خیلی! از هزینه ی تحصیل و بهداشت گرفته تا هزینه های تامین اجتماعی و رفاهی و... هر جامعه ای باید این هزینه را بپردازد استثناء هم وجود ندارد. اما مهاجر چه می کند؟ مهاجر تمام هزینه هایی که جامعه ی خودش برای او کرده است را دو دستی تقدیم جامعه ی مقصد می کند در واقع جامعه ی مقصد را به اندازه ی شخص خودش جلو و جامعه ی خود را چندین برابر عقب می اندازد. وقتی صحبت از جامعه می کنیم منظور صرفاً یک کلیت ذهنی نیست، منظور تک تک افراد جامعه است یعنی مهاجر، به تک تک افراد جامعه که از حقوق آن ها خرج رشد و پرورش مهاجر شده است ضرر می زند. به جای اینکه سهم خودش را در پیشرفت جامعه ی خودش را انجام دهد، همه ی ظرفیتش را که به رایگان در اختیار جامعه ی مقصد قرار داده را خرج آن کشور می کند. آیا اصلاً امکان محاسبه ی ضرر مالی که مهاجر به جامعه می زند وجود دارد؟
  • هزینه های روانی: جامعه هزینه ی مالی و زمانی بسیاری کرده تا یک نفر به مرحله ی رشد و فعالیت اقتصادی برسد اما مهاجر چه می کند؟ او با ساختن یک تصویر فانتزی و غیر واقعی برای اطرافیان خود، نارضایتی و تمایل به مهاجرت آن ها را افزایش می دهد و وضعیت روانی جامعه را به اندازه ی خود متشنج می کند و اجازه نمی دهد افراد روی زندگی خود متمرکز باشند. تمام این نارضایتی ها، تشنج ها و... هزینه هایی است که مهاجر به جامعه تحمیل می کند و هزینه ی مقابله و اصلاح آن ها را مردم باید بپردازند.

دلایل مهاجرت چیست؟

آیا مهاجرت اجباری است؟ هرگز! مهاجرت هرگز اجباری نیست به جز مواردی که در ابتدای نوشته توضیح دادیم، هر کسی که مهاجرت می کند از روی اختیار و اراده است. اما همچین حرف هایی از مهاجران نمی شنویم. اگر با مهاجران صحبت کنیم، مهاجرت را اجباری و به دلایلی مانند شرایط و اوضاع، آرامش، پیشرفت، آزادی و... نام می برند. بررسی هر کدام از این مفاهیم خود نیازمند بحث های وسیعی است که در این نوشته نمی گنجد. اما اگر بخواهیم ریشه ی این افکار را بررسی کنیم، تلاش برای تغییر محیط در جهت پیروی از الگوی قدیمی در ذهن ماست: مقصر ناکامی و شکست های من، خودم نیستم بلکه محیط من شامل خانواده، جامعه، حکومت، کشور و... است بنابراین من باید محیط خود را تغییر دهم تا به موفقیت برسم! یک فرافکنی واضح که خود ریشه در الگوی "کسی که اشتباه می کند من نیستم" دارد. در ادامه این الگو را توضیح خواهیم داد.


چرا مهاجران بر نمی گردند؟

سوال بزرگی که در جامعه ی امروز مطرح است. اگر مهاجرت به آن خوبی که تصور می شود نیست، چرا مهاجران بر نمی گردند؟ چرا همان جا مانده اند و بیشترشان در حال تعریف و تمجید از کشور مقصد خود هستند؟ اگر زندگی شان سخت تر شده، چرا آن زندگی را رها نمی کنند و به جایی که بیشتر در آن راحت بودند بر نمی گردند؟ دلایل اصلی این اتفاق چیزی نیست که به نظر می آید. زندگی مهاجر این طور نیست که غرق در خوشی و آرامش صبح از خواب بلند شود. با امید و اشتیاق به کار های روزانه اش بپردازد و عصر یکی از انواع تفریحات که به راحتی در دسترس را انتخاب کند و مشغول خوشگذرانی شود. مهاجر بیشتر از کشور خودش کار می کند، بیشتر از زمانی که در کشور خودش کار می کرد، نسبت به حقوقی که می گیرد مالیات می دهد. از آنجایی که وابستگی مالی به شغلش دارد، کمتر از کشور خودش قدرت ریسک برای تغییر شغل یا اعتراض به شرایط شغلی دارد. نمی تواند اعتراضی به فرهنگ حاکم بر کشور مقصد داشته باشد زیرا در این صورت بلافاصله جامعه ی مقصد درب خروج را به او نشان می دهد. نمی تواند در برابر مواجه شدن خانواده و فرزندانش با چیزهایی که درست نمی داند، مقاومتی داشته باشد. فشار کاری، تغییرات جغرافیایی و آب و هوایی، تحمل تبعیض های مختلف و... مهاجر همه ی این ها را می پذیرد و عموماً از آن شکایتی هم ندارد و باز نمی گردد. چرا؟

پاسخ به این سوال، بر خلاف آن چه به نظر می آید، مقایسه ی منطقی امکانات و شرایط کشور مبدا و مقصد نیست. برنگشتن مهاجران،بیشتر دلایل روانی دارد. چند مورد را بررسی می کنیم:

  • خطای هزینه ی پرداخت شده: یک خطای ادراکی رایج که در تمام فرهنگ ها دیده می شود. فرض کنید برای دیدن یک فیلم که نمی شناسید، به سینما رفته اید. کمی از فیلم می گذرد و شما می بینید که فیلم بسیار بد و غیر قابل تحمل است. می خواهید از سالن خارج شوید اما چیزی مانع شما می شود: حالا چند دقیقه دیگر بشینم، شاید فیلم بهتر شد! این خطای اداراکی هزینه ی پرداخت شده است. ذهن شما منتظر بهتر شدن فیلم است نه به خاطر آنکه متخصص سینما است و می تواند ادامه ی فیلم را پیش بینی کند، بلکه به این خاطر که اگر از سالن خارج شوید، پولی که برای بلیط پرداخته اید را دور ریخته اید و ذهن شما نمی خواهد این واقعیت را بپذیرد و به ناچار برای تماشای ادامه ی فیلم، توجیه می تراشد. این خطای ادارکی یکی از علت اصلی ادامه ی بسیاری از تصمیمات اشتباه در کل تاریخ بوده است، از جنگ ها گرفته تا فجایع اقتصادی. مهاجر هم تصمیمات سختی گرفته و هزینه های بسیاری برای آن پرداخته است. اگر برگردد، به معنی قبول این واقعیت است که تمام هزینه هایی که پرداخته است، بی جهت و بی معنی بوده است و دوباره به همان نقطه ی اول بازگشته است. کسی که از سینما بیرون می رود، پول یک بلیط را دور ریخته است، اما مهاجری که بر می گردد، علاوه بر هزینه های سنگین مالی، روانی، خانوادگی و... عمر خودش را دور ریخته است. همین گره ذهنی باعث می شود مهاجر شریط نامطلوب را تحمل کند و اعتراضی هم نداشته باشد با وجود اینکه شرایط اگر بدتر از کشور مبدا نباشد، بهتر نیست.
  • نفی اشتباه بودن تصمیمات: آیا مهاجرت من اشتباه بوده؟ آیا دیگران هم اشتباه کرده اند؟ پس چرا این همه مهاجرت می کنند؟ آیا من تصمیم درستی گرفته ام؟ این ها بخشی از سوالاتی است که ذهن اکثر مهاجران را درگیر خود می کند. واضح است که ذهن برای دادن پاسخ منطقی و معنا دار به این سوالات درگیر می شود اما نکته ی مهم اینجاست که ذهن انسان به صورت طبیعی مایل به پذیرفتن اشتباه بودن تصمیمات خود نیست و در مقابل مطرح شدن تفکراتی که خروجی آن اشتباه بودن تصمیم های گذشته است، مقاومت می کند. و اگر نتواند، سعی می کند با تولید شبه استدلال های مختلف، درست بودن تصمیم خود را توجیه کند. این شبه استدلال ها، اتکا به نظرات و رفتار دیگران، مقایسه های نا متجانس (مع الفارغ)، تاکید بر امتیارات کشور مقصد و... است. کمی بعد دلیل این موضوع را بیشتر بررسی می کنیم.
  • وحشت از سرزنش در صورت برگشت: احتمالاً شما هم در فامیل یا دوستانتان مهاجرانی دارید که در خارج از کشور زندگی می کنند، و چند وقت یکبار برگشته اند و در جمع های خوانوادگی مشغول صحبت درباره ی خارج می شوند. احتمالاً نگاه حسرت بار و مشتاقانه ی بعضی از افراد را در همچین جمع هایی دیده اید. تصور کنید کسی که در موقعیتی است که به او حسرت می برند، برگردد به جای اول! واکنش همین اطرافیان چه خواهد بود؟ آیا آن ها می گویند خب! فلانی رفت خوشش نیومد برگشت؟ خیر، موج سهمگینی از شماتت و سرکوفت به سوی مهاجر روانه می شود. مگر عقلت رو از دست دادی؟ حتماً تو عرضه نداشتی اونجا موفق بشی! همه دارن تلاش می کنند بروند این شیرین عقل برگشته! این بخش کوچک و قابل بیانی از این نوع شماتت ها است که تا سال ها توسط اطرافیان مهاجر برگشته به سوی او شلیک می شود. مهاجر هم به خوبی این را می داند که از برگشتن او همانند بدرقه ی او استقبال نخواهد شد و تا سال ها به عنوان یک فرد بی عرضه که اشتباه بزرگی در زندگی مرتکب شده، شناخته می شود. ترس از مواجه شدن با این شرایط یک عامل بازدارنده ی قوی در ذهن اوست که اجازه ی مطرح شدن گزینه ی برگشت را نمی دهد.
  • مقاومت خانواده: در بسیاری از موارد مهاجرت، خانواده همراه با هم مهاجرت می کنند، و در هر خانواده ای همواره اتفاق نظر وجود ندارد. تصمیم بازگشت از مهاجرت هم تصمیم ساده ای نیست که افراد به راحتی درباره ی آن به نتیجه برسند، و همانطور که مهاجرت انفرادی یک فرد از خانواده ممکن نیست، بازگشت شخصی هم ممکن نیست و اختلاف نظر سایر اعضای خانواده، می تواند مانع این اتفاق شوند. مخصوصاً اگر مخالف خانم خانه و یا بچه ها باشند. ترس مواجه شدن با شبه استدلال هایی مانند اینکه "اگر می ماندیم وضع امرزو این نبود"، "اگر می ماندیم الان به فلان جا رسیده بودیم" و مهتر از همه "تو گفتی برگردیم ما نمی خواستیم" و درگیری های بی پایان آن، مانع از این می شود که افراد در خانواده بخواهند در این باره اقدامی کنند و آن را مسکوت بگذارند. اگر مهاجر در خانواده بخواهد برگردد به احتمال زیاد باید از خانواده خارج شود.
  • هزینه ی بالاتر برگشت نسبت به مهاجرت اول: بسیاری از افرادی که می پرسند "چرا کسی که مهاجرت کرده بر نمی گردد؟"، تصور می کند برگشت برای مهاجر، خرید یک بلیط هواپیما است. در حالی که واقعیت بسیار متفاوت است. بازگشت نسبت به مهاجرت اولیه، یک مهاجرت سخت تر است. مهاجر سال ها از کشور مبدا دور بوده و از جریان جامعه خارج است، سرمایه ی اجتماعی او در نبودش تقریباً نابود شده است. باید از ابتدا شغل پیدا کند، خانه پیدا کند، برای مدرسه ی فرزندانش و تطابق آن ها فکری کند، دوباره همه ی هزینه های مالی مهاجرت اول را (با تفاوت در میزان) پرداخت کند. دوباره سرمایه اجتماعی را که در طی سال ها ساخته بود و با مهاجرت اول به آتش کشیده بود را از ابتدا بسازد. تطابق فرهنگی دوباره موضوعیت پیدا می کند و در یک کلام دوباره باید مهاجرت کند. درست است که بعضی از هزینه ها از مهاجرت اول کمتر است، اما سایر هزینه های علاوه بر اینکه وجود دارند بعضاً بیشتر هم هستند مانند هزینه های روانی که توضیح داده شد. به صورت خلاصه می توان گفت "برگشتن برای مهاجر، یک مهاجرت سخت تر از مهاجرت اول است" و مهاجرت اول، باک روانی مهاجر را تخلیه کرده است و دیگر ظرفیتی برای مهاجرت دیگری وجود ندارد. برایند همه ی این هزینه ها در ذهن مهاجر یک عامل قوی دیگر برای تحمل شرایط است.


آیا مهاجران حقیقت را می گویند؟

اجازه دهید یک خاطره را نقل قول کنم، در لینکدین یکی از هموطنان که سابقه ی دانشجویی در کانادا داشته است، درباره ی نحوه ی مقایسه ی شرایط ایران و خارج توسط برخی از مهاجران و برخی افراد دیگر پستی در لینکدین منتشر کرده بود بخشی از متن این پست به شکل زیر است

بعضی‌ها اشتها و ذوق عجیبی در بدبخت نشان دادن جامعه خود دارند و از هیچ ابزاری ولو آمار و ارقام اغراق‌آمیز، شانتاژ و مغلطه دریغ نمی‌کنند. افرادی که منتظرند تا شخصی به شرایط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و یا اجتماعی در یکی از آرمانشهرهای «خارجی» آن‌ها با وجود تجربه و تحقیق خرده بگیرد و نقد و تحلیلی انجام دهد تا فورا با رگ گردنی بیرون زده فریاد بکشند که در ایران ۴۶۶۸۹۵۳۳ برابر بدتر است، برافروخته شوند و تمامیت سیستم و ماهیت ایرانی بودن را لگدمال کنند تا مبادا جایی به غیر از کشورشان دچار ناهنجاری و بحرانی باشد و با بازنده نشان دادن ایران در این جدال مازوخیستی فلاکت و بیچارگی وجدانشان آسوده باشد که این نقطه از کره زمین در مقایسه با تمام آرمانشرها مفلوک‌ترین جهنم است


می توانید پست اصلی را در اینجا مشاهده کنید.

در پاسخ به چرایی این رفتار پاسخ های متعددی ارائه شده است. از جمله این تحلیل جامعه شناختی درباره ی اینکه چرا ایرانیان مهاجر در کانادا، کارتن خواب ها و فقیران را که که نمود بسیاری در جامعه دارند را نادیده می گیرند.

آیا دلایلی مانند مقصر دانستن سیستم، نارضایتی از شرایط و... می تواند همه ی این رفتار ها را توجیه کند؟ چرا مهاجران چه ایرانی چه غیر ایرانی،عموماً همواره تصویر غیر واقع بینانه ای از کشور مقصد ارائه می دهند؟ چرا به محض رسیدن پایشان به خارج از کشور، ناگهان دلسوز و غمخوار وضعیت مردم و کشور می شوند؟ چرا سوء گیری شدیدی به نفع کشور مقصد و به ضرر کشور خود دارند؟ علاوه بر دلایلی که مطرح شد و تا حد زیادی صحیح هم هستند، می خواهم دلایل دیگری را هم معرفی کنم دلایلی که جلوی چشم نیستند و ریشه در اعماق ذهن انسان دارند.

آیا مهاجران حقیقت را می گویند؟ قطعاً خیر! مهاجران حداقل "همه ی" حقیقت را نمی گویند. مهاجر به صورت "ناخوداگاه" و "غیر عامدانه"، بخشی از حقیقت را آن طور که تصمیم او برای مهاجرت زیر سوال نرود، مطرح می کند. ناخوداگاه انسان برای رسیدن به این هدف همواره سعی می کند از الگوی زیر تبعیت کند:

  • سعی می کند همواره موارد مثبت را مطرح کند.
  • سعی می کند موارد مثبت را برجسته و بیشتر از آن چیزی که است نشان دهد.
  • سعی می کند موارد منفی را کلاً مطرح نکند (سانسور کند).
  • سعی می کند در صورت مطرح شدن موارد منفی آن ها نفی کند و در صورت عدم امکان آن ها کمتر از آن چیزی که هست نشان دهد و یا شرایط خاصی را عامل آن بداند نه کشور مقصد را.
  • سعی می کند تصویر کشور مقصد را ایده آل نشان دهد.
  • سعی می کند مواردی را مطرح نکند که مهاجرت او زیر سوال ببرد.


این الگوها از کجا آمده اند؟ چرا اینگونه است؟

پاسخ های زیادی می توان به این سوال داد، اما یکی از مهمترین پاسخ ها، همان دلیلی است که در بخش قبل باعث نفی اشتباه بودن تصمیمات می شد. دلیل اصلی این اتفاق، تسلط ناخوداگاه انسان بر ذهن و پیروی آن از الگو های تصمیم ساز است. این الگو ها منحصر به شخص، جامعه، کشور، نژاد، فرهنگ و... خاصی نیستند که کسی بگوید: خیر! این ها برای من اتفاق نمی افتد! یا برای مهاجران اتفاق نمی افتد! ذهن همه ی ما از این الگوها پیروی می کند و از آن جایی که در ناخوداگاه ذهن ما قرار دارند، متوجه پیروی رفتارمان از آن ها نیستیم. بررسی این الگو ها و منشا آن ها، خارج از موضوع این نوشته است اما دو مورد از مهمترین آن ها را بررسی می کنیم:

  • کسی که اشتباه می کند من نیستم: اگر نگوییم قدرتمند ترین، این الگو یکی از چند الگوی بسیار قدرتمند در ناخوداگاه ذهن انسان است. ناخوداگاه ذهن انسان نمی خواهد بپذیرد که چیزی که قبول کرده و آن را درست پنداشته است، اشتباه است. هر چه هزینه ی پرداخت شده برای تصمیمات بیشتر باشد، این الگو قوی تر است. برای مثال یک فرد در سن بالا، اشتباه خود را بسیار سخت تر از زمانی که جوان بود می پذیرد.
    در واقع ناخوداگاه او می گوید: یعنی من 70، 80 سال داشتم اشتباه می کردم؟ همین فرد هر چند سخت، اما آسان تر می پذیرد 30 سال اشتباه کرده است تا 80 سال! مخصوصا که عمر او رو به پایان است و پذیرش اشتباه، می تواند تمام دستاورد ها و عملکرد او را زیر سوال ببرد! این الگو علت اصلی لجبازی انسان در مقابل فهمیدن است. در واقع مسئله ی ناخوداگاه انسان این نیست که درست و غلط چیست؟ مسئله این است من اشتباه نکرده ام، جدای اینکه کاری که انجام داده ام درست بوده یا غلط. اکنون منشا خطای ادارکی "هزینه ی پرداخت شده" و "نفی اشتباه بودن تصمیمات" و دلایل مهاجرت و فرافکنی به محیط روشن می شود. حال شرایط یک مهاجر را در نظر بگیریم. همانطور که قبلاً گفتیم، هزینه ی مهاجرت چه از لحاظ مادی و غیر مادی بسیار بالاست و مهاجر بعد از مهاجرت و پرداخت هزینه های سنگین اولیه با برخی دیگر از آن ها مواجه می شود و چاره ای جز پذیرش آن ها ندارد. همینطور احتمالاً تمام پل های پشت سر خودش را هم خراب کرده و همانطور که توضیح دادیم، برگشتن مهاجر به کشور خودش از مهاجرت اول سخت تر است. مهاجر با پرداخت تمام این هزینه های سنگین، به کشور دیگری آمده و الگوی تصمیم سازِ "کسی که اشتباه کرده، من نیستم" هرگز اجازه نمی دهد مهاجر درک واقع بینانه و منصفانه ای از کشور مقصد داشته باشد.ذهن به صورت ناخوداگاه و کاملاً غیر عامدانه، موارد مثبت را بهتر از آن چیزی که هست تفسیر می کند، موارد منفی را نادیده می گیرد و در صورت مواجه شدن سعی در توجیه آن دارد. اکنون روشن می شود چرا مهاجران در کانادا، کارتن خواب ها را نادیده می گیرند و بعضاً می گویند: آن ها خودشان خواسته اند کارتن خواب باشند!". در واقع ناخوداگاه آن ها می گوید: "من که به کانادا مهاجرت کرده ام، اشتباه نکرده ام".یک نمونه از اجرای این الگو را می توانید در اینجا مشاهده کنید.
  • کسی که با جمع مخالفت می کند، من نیستم: یکی دیگر از الگو های بسیار قدرتمند در ناخوداگاه انسان. همه ی ما در اعماق وجودمان از مخالفت با جمع مخصوصاً به شکل علنی وحشت داریم. همواره سعی می کنیم با جماعت همرنگ شویم و اگر مخالف هستیم، ان را به صورت عمومی و صریح بیان نکنیم و اگر هم می خواهیم نظرمان را بگویم، با مقدمه چینی و به صورت آرام و بدون تحریک کردن دیگران جلو می رویم. این الگو هم در شکل دادن دریافت مهاجران از کشور مقصد نقش اساسی دارد. به این شکل که اگر مهاجری بر خلاف الگویی که درباره ی چگونگی توصیف کشور مقصد توسط مهاجران بیان کردیم، چیزی بگوید، ناخوداگاه سایر مهاجران این را به عنوان نظر شخصی یک فرد مهاجر دیگر در نظر نمی گیرند. بلکه نظر او را اینگونه تفسیر می کنند که: "تو که مهاجرت کردی اشتباه کردی!" و همین کافی است تا الگوی "کسی که اشتباه می کند من نیستم" به شدت در سایر مهاجران فعال شود و با موج سهمگینی از شماتت و انتقاد و قضاوت های غیر منصفانه به سوی فردی که خارج از انتظارات ذهنی پذیرفته شده ی مهاجران اظهار نظر می کند، حمله کنند. این همه ی ماجرا نیست، طرد شدن از جامعه ی مهاجران، تحریم همکاری و خرید و فروش و سایر اقدامات تنبیهی، سایر مجازات هایی است که مهاجر ناخلف با آن مواجه خواهد شد. همه ی این رفتار ها ناخوداگاه و غیر عامدانه هستند، اما ذهن فردی که با این حملات مواجه می شود، نسبت به بیان ادارک خود شرطی می شود و پس از حس کردن درد اعلام نظر جسورانه، دیگر آن را به صورت واضح تکرار نمی کند و به تدریج، فشار سنگین روانی این حملات ادراک ذهن را تغییر می دهد. به این معنی که ذهن انسان چیزی را که بد می پنداشت، خوب در نظر می گیرد! اوضاع مهاجری که همرنگ جماعت است بهتر نیست، این مهاجر همواره با تایید جمع، ادارک ذهم خود را به سوی مثبت دیدن کشور مقصد و منفی دیدن کشور خود هدایت می کند و بعد از مدتی، قضاوتش به شکل کامل از محدوده ی منطق خارج می شود. اوضاع جایی وخیم می شود که این دسته از مهاجران در مواجهه با تناقض ادارک آن ها از شرایط و واقعیت شرایطی که با آن مواجه هستند، در معرض فروپاشی روانی قرار می گیرند. شاید شما هم کلیپ هایی از کسانی که می روند خرید می کنند و سپس فیلم می گیرند که مثلاً با یک ساعت حقوق، اینقدر می توان خرید کرد را دیده اید، همچین مهاجری، احتمالاً در آستانه ی فروپاشی روانی است و ناخوداگاه برای جلوگیری از این اتفاق می خواهد با بیان انتظارات ذهنی غالب به با صدای بلند و به شکل واضح در شبکه های اجتماعی، برای درست بودن تصمیم خود تایید (لایک) جمع کند و اینگونه به خود اطمینان دهد "من اشتباه نکرده ام". در واقع از ظرفیت همراهی جمع برای تایید ادراک خود استفاده می کند. این موضع سایر مهاجران در مواجهه با نظر موافق و مخالف، تاثیر بسیاری در شکل دهی الگوی توصیف خارج توسط مهاجران دارد. یک نمونه از رفتار جمعی مهاجران و اجرای الگوی "کسی که با جمع مخالفت می کند، من نیستم" را در اینجا مشاهده کنید.

تغییرات ادراکی ذهن: علاوه بر پیروی ذهن از الگو ها و تاثیرگذاری محیط بر آن، پس از چندین سال به تدریج در ادراک ذهن مهاجر تغییراتی پیدا می شود. به این معنی که مواردی که در کشور مبدا بد تلقی می شدند، در کشور مقصد خوب تفسیر می شوند و بر عکس. برای مثال پرداخت مالیات در کشور های غربی یک قانون غیر قابل تردید است که هرگونه تخطی از آن با مجازات بسیار شدیدی مواجه می شود. مهاجر که در کشور مبدا مالیات کمی نسبت به درامدش می پرداخت و به آن هم اعتراض داشت، در کشور مقصد با اینکه مجبور است مالیات بیشتری نسبت به درامدش بردازد، بلکه خودش این مالیات را با کمال میل تقدیم دولت می کند و از این سیستم مالیاتی دفاع هم می کند! سیستم مالیات برای مثال در کشورهای غربی مشکلات و نارسایی های بسیاری دارد که در این نوشته امکان پرداخت به آن وجود ندارد اما باید توجه کرد که مهاجر یک حسابرس خبره نیست که به کل اسناد مالی کشور مقصد دسترسی داشته باشد و از روی بررسی موشکافانه ی بی طرفانه ی موارد خرج مالیات در آن کشور، به درستی مخارج آن پی برده باشد! و بر این اساس از آن دفاع می کند. علت دفاع او از سیستم مالیاتی، نیاز به حس تعلقی است که مهاجرت از مهاجر گرفته و اکنون سعی می کند با هماهنگ کردن خود با هنجار جامعه، حس تعلق به جامعه ی جدید را در خود بوجود بیاورد و این تلاش، باعث تغییرات ادراکی ذهن می شود. مالیات از یک امر بد تبدیل به یک امر خوب می شود. مواردی که در کشور مبدا بد و غیر اخلاقی تلقی می شد اکنون پذیرفته شده به حساب می آیند، مشکلات پیچیده و بزرگ کشور مقصد، مسائلی عادی که در همه ی دنیا وجود دارد معرفی می شود در حالی که همان مشکل در ابعاد کوچکتر در کشور مبدا، یک بحران عمیق است که کل جامعه را در بر گرفته است! باید توجه کرد تلاش نویسنده، اثبات خوب یا بد بودن ذاتی مالیات یا موارد دیگر یا نفی مشکلات نیست بلکه تلاش در جهت شناساندن تغییرات ادراکی ذهن و همه گیری آن بین مهاجران است. تغییرات ادراکی می تواند آنقدر شدید باشد که مهاجر به صورت افراطی و غیر منطقی، منکر هر گونه مشکل در کشور مقصد می شود و هر آن چیزی که هست را توجیه می کند. بعضاً دیده شده مهاجر بیش از مردم خود آن کشور، از آن جا دفاع می کنند. هر چه مدت مهاجرت بیشتر باشد، تغییرات ادراکی شدید تر و قوی تر می شوند و باعث می شود روایت مهاجران از واقعیت کشور مقصد کم یا زیاد، جهت دار، غیر واقع بینانه و متعصبانه باشد.


در پایان باید باز هم تاکید کنم مواردی که در این نوشته بیان شد، کلی هستند. حتماً مهاجرانی وجود دارند که انسان های بسیار موفقی در زندگی خود هستند و قضاوت های صحیح و واقع بینانه ای در مورد مهاجرت و کشور مقصد دارند. اما باید این نکته را هم اشاره کرد که توصیف نادقیق و سو گیرانه ی مهاجران از وضعیت خودشان، و کشور مقصد، زندگی بسیاری را دچار مشکلات جدی و بعضاً فروپاشی کرده است. نکته ی مهم اینجاست که هیچکدام از مهاجرانی که با توصیف های خود، تصویر ذهن افراد و جامعه را نسبت به خارج شکل می دهند، به تبعات عظیم کار خود فکر نمی کند و مسئولیتی بر عهده نمی گیرند. آن ها به هر قیمتی برای توجیه تصمیم های گذشته ی خودشان و نفی کردن هرگونه شکست و ناکامی هر کاری بتوانند انجام می دهند و تصویر فانتزی موجود حال حاضر از خارج را شکل می دهند. قصد نویسنده بر خلاف این دسته از هموطنان شکل دادن به تصویر دیگری نیست، بلکه روشن کردن فضا برای کسانی است که قصد مهاجرت دارند و یا تصویر ارائه شده ی غالب را باور کرده اند در نهایت تصمیم با خودشان است که چه چیزی را قبول کنند.


مهاجرتمهاجرذهن
۴
۷
Khashayar
Khashayar
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید