نویسنده: خشایار پورک پور (دانشجوی جامعهشناسی دانشگاه شیراز- پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی)

مقدمه
هویت ایرانی، برخلاف بسیاری از هویتهای ملی در جهان، برآمده از ساختاری تکلایه نیست؛ بلکه آمیزهای است از زبان، سنتهای باستانی، حافظهی اسطورهای، تجربه تاریخی دولت ایرانی، و از سوی دیگر دیانت اسلامی که از قرن نخست هجری به بعد درون این فرهنگ ریشه دوانده است.
ادبیات کلاسیک فارسی، نقطه اتصال همین لایههاست؛ لایهای که هم «جهان پهلوانی» ایران باستان را حمل میکند، هم «اخلاق و حکمت ایرانی-اسلامی» را، و هم «زبان مشترک» را بهمنزله پل ارتباطی حفظ میکند. این مقاله، که بهطور خاص بر فردوسی، سعدی و حافظ تمرکز دارد، همچنین از آثار دیگر شاعران کلاسیک نیز یاد میکند تا نشان دهد چگونه ادبیات کلاسیک توانسته در لحظات بحران، جنگ و تهدید، نوعی «حماسه جمعی» و «جانفشانی برای ایران» را بازتولید کند؛ و چگونه این میراث با دیانت و فرهنگ اسلامی نه تنها در تقابل نبوده، بلکه در بسیاری اوقات مکمل و حتی تقویتکننده یکدیگر بوده است.
شاهنامه و تداوم سنت پهلوانی در فرهنگ ایرانی
پرونده «جانفشانی برای ایران» بدون شاهنامه اصلاً قابل تصور نیست.
در تمام سنت پژوهشی ایرانپژوهی، تقریباً هیچ اثری بهاندازۀ شاهنامه در «ساختن خیال جمعی ایرانیان» مؤثر دانسته نشده است. تورج دریایی، احسان یارشاطر، جلال خالقیمطلق، و محمد دهقانی بارها تأکید کردهاند که شاهنامه نه صرفاً یک متن ادبی، بلکه یک نظام هویتساز است.
1- نمونههای شعری مرتبط و تفسیر کوتاه
یکی از بنیادیترین ابیاتِ هویتساز شاهنامه همان است که تقریباً هر ایرانی دستکم یک بار شنیده است:
»چو ایران نباشد تن من مباد / بدین بوم و بر زنده یک تن مباد«
این بیت، که به روایت خالقیمطلق در نسخههای کهن معتبر است، چکیده اخلاق پهلوانی در شاهنامه است:
میهندوستی، نه از جنس تعصب کور، بلکه مبتنی بر «بوم و بر» و «آبادی» است. وطن، در اینجا چیزی مقدس و فرهنگی است، نه یک مرز سیاسی صرف.
در ادامه، ابیات دیگری را نیز بررسی میکنیم:
»همه سر به سر تن به کشتن دهیم / از آن به که کشور به دشمن دهیم«
در این بیت، پیکار نه به معنای فقهی، بلکه بهمثابه تلاشی مقدس برای حفظ هستی جمعی و تمامیت سرزمین تصویر میشود. چنین زبانی سبب شد که شاهنامه در عصر اسلامی نیز پذیرفته شود؛ زیرا گفتمان پهلوانی آن، با ارزشهای اخلاقی و دینیِ مسلمان ایرانی بیگانه نبود.
2- بازتفسیر شاهنامه در دوران بحران: ایام دفاع مقدس
وقتی از تأثیر شاهنامه در «دوران بحران» سخن میگوییم، منظور فقط یک بهرهبرداری نمادین یا زبانی نیست؛ منظور فرایندی زنده است که متن حماسی از طریقِ حضورِ مکرر در خاطراتِ شفاهی، نقاشیها، دیوارنگارهها و مراسم جمعی، به انرژیِ روانیِ میدانِ نبرد تبدیل شده است. در جنگ ایران – عراق (1359-1367) این فرایند را میتوان در چهار سطحِ نسبتاً ملموس دید: شعارها و سرودهای جبهه، متونِ منتشرشده و وصیتنامهها، نقاشیها و دیوارنگارههای سنگر و شهر، و بازخوانیِ متن در مجالسِ یادبود و آموزش نظامی. اسنادی که این الگوها را ثبت کردهاند شامل مجموعههای ادبیات پایداری، گزارشهای تاریخ شفاهی و آرشیو عکسهای دفاع مقدس است که نشان میدهد تأثیرِ شاهنامه فراتر از ادعاست و در عملِ روزمره جنگ وارد شده بود.
شاهنامه در شعارها و سرودهای جبهه
در جلوگاهِ رزم، ابیاتِ شاهنامه بهسرعت به شعار تبدیل میشدند. روایتهای متعددِ تاریخ شفاهی و مجموعه «ادبیات پایداری» حاکی است که رزمندگان گاه دستهجمعی بخشهایی از داستانِ رستم، زال یا سیاوش را میخواندند تا شوری روانی پدید آورند و احساسِ مشترکِ «دفاع از خانه» را تقویت کنند. این خواندنِ دستهجمعی، دستکم دو عملکرد داشت: یکی تقویتِ شجاعت و نهراسیدنِ فرد در لحظۀ عمل، و دیگری ساختنِ یک خاطره جمعی که بعدها در بازگوییِ خاطراتِ رزم و در متنِ وصیتنامهها بازتولید میشد. چنین کارکردی از دلِ اسنادِ جمعآوریشده در کتابهای خاطرات و مصاحبههای منتشرشده آشکار است.
سرگذشتنامهها و نام فرماندهان مرتبط
در بسیاری از وصیتنامهها و خاطراتِ ثبتشده، فرماندهان و رزمندگان از خواندن و ارجاع به شاهنامه سخن گفتهاند. بهعنوان نمونه موثق میتوان به شهید محمد جهانآرا اشاره کرد که خاطرات و وصیتنامه او و گزارشهای مربوط به مقاومت خرمشهر در منابع تاریخی و آرشیوی ثبت شدهاند و در اسناد مربوطه بازتابهایی از استفاده نمادینِ حماسه در فضای مقاومت دیده میشود. در مورد سایر فرماندهان و روایتهای محلی نیز گزارشهای متعدد تاریخ شفاهی وجود دارد که در منابع «ادبیات پایداری» منتشر شدهاند و اسامی و نقلقولها در آن مجموعهها قابل پیگیریاند.
نقاشیها، دیوارنگارهها و تصاویر سنگر
یکی از شواهد بصری و ملموسِ استفاده از نمادهای شاهنامه، نقوش و تصاویرِ کشیدهشده روی دیوارههای سنگرها، کانتینرها و حتی خودروهاست. عکسهای آرشیوی و گزارشهای محلی نشان میدهند که در مناطق کلیدی مثل شلمچه، شوش، طلائیه، هویزه و فکه، تصویرِ رستم یا صحنههایی از شاهنامه بر دیوارها یا روی پارچهها ترسیم میشد؛ گاه چنین تصاویرِ حماسی با نوشتههایی مثل «برای ایران» یا «بهخاطر خانه» همراه میشدند و فضایی حماسی ـ انگیزشی میآفریدند. همینطور، در شهرهای پشتِ جبهه و مناطق آزادشده بعد از عملیات، دیوارنگارهها و تابلوهایی با مضامین شاهنامهای نصب میشدند تا هم خاطره مقاومت را ثبت کنند و هم الهامبخشِ تداوم روحِ جمعی باشند. گزارشها و عکاسیهای منتشرشده از این دیوارنگارهها گواه عینی این کاربردند.
بازخوانی متون در مجالس یادبود و تعلیم رزمندگان
پس از عملیات یا در مسیرهای بازگشت، گردانها و گروهانها مجالسِ جمعی کوچکی برگزار میکردند که در آنها داستانهای شاهنامه یا بیتهایی مرتبط خوانده میشد. این بازخوانیها در کنار نوحهسراییها و دعاها، یک «ترکیبِ معنایی» پدید آورد که هم بارِ ملی داشت و هم بارِ مذهبی که در ذهنِ رزمندگان بهصورت «دلیلِ ماندن» و «معنای فداکاری» نقش بست. این تجربه ترکیبی است که سَمتِ واقعیِ شاهنامه را در جنگ نشان میدهد: شاهنامه بهتنهایی نیرویِ بسیجکننده نبوده، اما وقتی در کنار مناسکِ دینی و روایتِ شهادت قرار گرفت، معنای ایثار را تقویت کرد.
3- چرا شاهنامه کار میکرد؟
توضیحِ ساده این پدیده از دلِ مشاهداتِ جنگی بهدست میآید: رزمندهای که شبِ پیش از عملیات در سنگر نشسته، نیاز دارد چیزی را بهعنوان هویت و منبعِ دلگرمی در ذهن داشته باشد؛ داستانِ رستم یا سیاوش برای او تصویری از شجاعت و وفاداری میسازد که هم آشناست و هم قابلِ تقلید. وقتی در سنگری دیواری را نقاشی میکنند یا در آنجا داستانی را بازمیخوانند، در واقع دارند یک پیکره نمادین میسازند که لحظاتِ هراس را از خود جدا میسازد و رفتارِ جمعی را شکل میدهد.
از طرف دیگر، شاهنامه چون در لایههای مختلفِ حافظه فرهنگیِ ایرانی حضور داشت، سریعتر از متون جدید میتوانست به «زبانِ مشترکِ مخاطبِ عادی» تبدیل شود؛ بهبیان دیگر، خواندنِ شاهنامه در جبهه حکمِ «روالِ فرهنگیِ قابللمس» را داشت که بهسرعت نیرو را متحد میکرد. این اتحادِ احساسی، هنگامی که با معنای دینیِ شهادت آمیخته میشد، انگیزهای قوی برای فداکاریِ عملی فراهم آورد - چیزی که در اسنادِ تاریخی و مصاحبهها بارها بازتاب یافته است.
ایراندوستی در اندیشه اخلاقی سعدی
سعدی با آثارش، بهویژه گلستان و بوستان، نقش یک آموزگارِ شهروندی را در تاریخ ادبیات ایران ایفا کرده است. نگاه او به اخلاق و عدالت اجتماعی، نه تنها محدود به فضائل فردی نیست، بلکه در بستر هویت ملی و میهندوستی نیز قابل فهم است. سعدی با بهرهگیری از داستان و حکایت، مفاهیم اخلاقی را در چارچوبی بههمپیوسته با ارزشهای ایرانی-اسلامی ارائه میدهد و در نتیجه، پیوند میان اخلاق، ادب و هویت ملی را تقویت میکند.
1- سعدی بهمثابه آموزگار شهروندی
یکی از شاخصترین مثالها از تأکید سعدی بر اخلاق و مسئولیت اجتماعی، این بیت است:
» بنیآدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند«
این بیت، آغاز بخش معروف گلستان درباره همبستگی انسانی، پیام عمیق اخلاقی و اجتماعی را منتقل میکند: همه انسانها در عین تفاوتهای فردی، به یکدیگر مرتبطاند و مسئولیت حفظ یکدیگر را دارند. در متن، این مفهوم به «همبستگی ملی» نیز قابل تعمیم است؛ چرا که ایرانیان در طول تاریخ با مواجهه با تهدیدات خارجی، همین درک اخلاقی و اجتماعی را به شکل ملموس تجربه کردهاند.
مثال ملموس دیگر، حکایت معروف گلستان است که سعدی میگوید:
»نه همین لباس زیباست نشان آدمیت / بلکه این دل و دین آدمیت«
این بیت نه تنها پیام اخلاقی دارد، بلکه نشان میدهد هویت ایرانی و اسلامی میتواند در هماهنگی با اخلاق جمعی باشد و به انسجام اجتماعی کمک کند. این نوع نگرش، در بحرانها و جنگها باعث میشود که مردم و نیروهای داوطلب، ارزشهای اخلاقی را با دفاع از وطن پیوند دهند.
همچنین در حکایتهایی که درباره عدالت و همبستگی در گلستان آمده، تأکید بر وفاداری به «خانه، دیار و هموطن» کاملاً مشهود است. این پیامها در دوران بحران و جنگ نیز دوباره بازخوانی میشوند و در خاطرات رزمندگان و مردم، به شکل الهامبخشی برای ایثار و دفاع از ایران حضور دارند.
2- تحلیل و نقد
نویسندگان و پژوهشگران ادبیات ایرانی در قرن اخیر، از جمله همایون کاتوزیان و محمد دهقانی، بر این نکته تأکید کردهاند که سعدی نه تنها آموزگار اخلاق فردی است، بلکه با ارائه حکایتهای ملموس، زمینه همبستگی اجتماعی و وفاداری ملی را نیز فراهم میآورد. آنها معتقدند که سعدی توانسته با زبان ساده و همزمان عمیق، ارزشهایی را آموزش دهد که در زمان بحران یا جنگ، به شکل «میراث فرهنگی قابل استفاده» بازتولید میشوند.
از دیدگاه تحلیلگران معاصر، این آثار سعدی نشان میدهند که ادبیات کلاسیک میتواند به ابزار بسیج اخلاقی و ملی تبدیل شود بدون آنکه جنبه دینی و مذهبی خود را از دست بدهد.
حافظ و دوگانه نقد قدرت – حمایت از هویت ملی
حافظ در شعر فارسی، نه تنها شاعر غزل عاشقانه و عارفانه است، بلکه پیامآور هویت ملی و میهندوستی نیز به شمار میرود. در غزلیات او، میتوان هم نقد قدرت و فساد حاکمان و هم ستایش وطن و تاریخ ایران را دید. این دوگانگی باعث میشود که حافظ هم «منتقد» و هم «حامی هویت جمعی ایرانی» باشد.
1- حافظ و پیوند انتقاد با هویت ایرانی
یکی از معروفترین ابیات حافظ که نشاندهنده عشق به وطن است:
» خوشا شیراز و وضع بیمثالش / خداوندا نگه دار از زوالش«
این بیت، ترکیبی از یاد وطن و تعهد روانی به سرزمین را نشان میدهد. حافظ در بسیاری از غزلیات دیگر، از ظلم حاکمان و فساد دستگاهها انتقاد میکند، اما این انتقاد هرگز موجب کاهش عشق او به ایران نمیشود؛ بلکه حس مسئولیت و وفاداری ملی را تقویت میکند.
مثال دیگر، غزل مشهور حافظ است:
»هوای کوی تو از سر نمیرود ما را / غریب را دل سرگشته با وطن باشد«
در این بیت، حافظ با بهرهگیری از زبان عاشقانه، پیوندی پایدار و گسستناپذیر با وطن را تصویر میکند؛ پیوندی که حتی در موقعیت غربت و سرگشتگی نیز حفظ میشود و نشاندهنده وفاداری عمیق به سرزمین و فرهنگ ایرانی است.
3- نقدها و دیدگاه منتقدان
تحلیلگران و پژوهشگران ادبیات فارسی، از جمله علیاصغر سیدقهراب، حافظ را شاعری میدانند که توانسته پیوند میان روح ملی و دین را حفظ کند. سیدقهراب معتقد است که حافظ با زبان غزل و تکنیکهای شعر عاشقانه، توانسته «پیام اخلاقی و ملی» را بهطور غیرمستقیم و تاثیرگذار منتقل کند.
از سوی دیگر، همایون کاتوزیان و دیک دیویس دیدگاههای متفاوتی دارند: آنها معتقدند حافظ صرفاً شاعر عشق و عرفان است، اما نمیتوان نقش حافظ در شکلدهی به هویت جمعی ایرانی را نادیده گرفت. این منتقدان نشان میدهند که خوانش حافظ به عنوان نماد هویت ایرانی، به مرور زمان و در بستر تاریخی، اهمیت یافته است.
همچنین برخی پژوهشگران ایرانی، از جمله محمد دهقانی و مهدی محقق، بر این باورند که حافظ توانسته با بهرهگیری از مفاهیم دینی و اساطیری، همزمان فرهنگ ملی و ارزشهای اسلامی را در ذهن مخاطب بازتولید کند؛ به گونهای که انسجام اجتماعی و هویت ملی تقویت میشود.
3- تحلیل تفسیری
حافظ بهواسطه زبان چندلایه و استعاری خود، به خواننده امکان میدهد که هم «انتقاد از قدرت» و هم «پاسداشت هویت جمعی» را درک کند. این ظرفیت، او را از صرفاً شاعر عاشقانه متمایز میکند و حافظ را به نمادی از پیوند بین فرهنگ، اخلاق و دین با عشق به وطن تبدیل میکند. به همین دلیل است که آثار او در آموزش اخلاق، همبستگی اجتماعی و ایجاد حس میهندوستی کاربرد داشته و دارد.
زبان فارسی و بازتاب ادبیات حماسی در فرهنگ دینی و انقلابی ایران
زبان فارسی نه تنها ابزار انتقال پیامهای ادبی و اخلاقی بوده، بلکه بستر تثبیت هویت ملی و بسیج فرهنگی در ایران نیز محسوب میشود. ادبیات حماسی ایران از شاهنامه تا سعدی و حافظ، همواره با فرهنگ دینی و باورهای مذهبی مردم گره خورده است. این پیوند میان ادبیات، دین و زبان، امکان همگرایی اجتماعی و وحدت ملی را در بحرانها و جنگها فراهم کرده است.
1- ادبیات حماسی و بسیج فرهنگی
یکی از جلوههای برجسته ادبیات حماسی، حضور آن در گفتمان مقاومت و فداکاری جمعی است. شاهنامه، با داستانهای رستم، سیاوش و دیگر پهلوانان، نه تنها روایت ملی ارائه میدهد، بلکه مفاهیمی مانند شجاعت، وفاداری و عدالت را در ذهن مخاطب پرورش میدهد. این ویژگیها، در دورههای بحرانی و در کنار باورهای دینی، نسلها را آماده ایثار و دفاع از وطن میکند.
در جنگ دوازده روزه (۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴)، مردم در حمایت از ایران و مقابله با تهدیدات منطقهای، با الهام از تاریخ و اساطیر ملی و نیز مفاهیم دینی، سازماندهی شده و در قالب بسیج مردمی حضور فعال داشتند. گزارشهای رسمی و تحلیلهای پژوهشی نشان میدهد که حس میهندوستی و ارجاع به فرهنگ حماسی ایرانی در این حضور نقش کلیدی داشت؛ مردم از داستانها و نمادهای شاهنامه برای توضیح اهمیت دفاع از مرزها و ارزشهای ملی استفاده کردند.
2- زبان فارسی، ادبیات و دین: پیوندی برای انسجام ملی
زبان فارسی با ادبیات غنی خود، امکان انتقال پیامهای دینی و ملی به صورت همزمان را فراهم میکند. به عنوان نمونه، رزمندگان در جنگها و عملیاتهای محلی، از ابیات شاهنامه و حافظ در کنار دعاها و مراسم مذهبی بهره بردهاند تا روحیه همبستگی و پایداری تقویت شود. این تجربه نشان میدهد که پیوند ادبیات کلاسیک با باورهای دینی، ابزار مؤثری برای بسیج جمعی و انسجام ملی بوده است.
نمونهای ملموس از این همگرایی: در مراسم یادبود شهدای جنگ و بازخوانی خاطرات رزمندگان، ابیات شاهنامه و سعدی در کنار مفاهیم دینی و پیامهای اخلاقی خوانده میشد. این ترکیب باعث میشد که احساس ملیگرایی و تعهد به ایران در مخاطبان تقویت شود، حتی کسانی که در مناطق شهری و روستایی با لهجهها و پیشینههای مختلف زندگی میکردند، یک زبان و فرهنگ مشترک برای همبستگی پیدا کنند.
3- نقش زبان و ادبیات در تقویت حضور مردمی و ملیگرایی
تحلیلهای اجتماعی و تاریخی نشان میدهد که حضور مردم در جنگها و بحرانهای ایران، مانند جنگ دوازده روزه و همچنین دفاع مقدس، تنها ناشی از تهدید مستقیم نبود؛ بلکه پیوند میان زبان، ادبیات و دین عامل اصلی در شکلگیری روحیه ملی و بسیج عمومی بود؛ زیرا:
زبان فارسی و ادبیات حماسی، امکان ایجاد حافظه جمعی مشترک را فراهم کرد
داستانهای پهلوانی شاهنامه، آموزههای اخلاقی سعدی و غزلیات حافظ، نمونههای فرهنگی ملموس برای الگوگیری مردم بودند
این ادبیات، وقتی در کنار مناسک دینی و مراسم مذهبی قرار گرفت، به ابزار همگرایی و انسجام اجتماعی تبدیل شد
به عبارتی، در بحرانها و تهدیدات، مردم ایران با اتکا به زبان و ادبیات مشترک، خود را آماده مشارکت جمعی و دفاع از وطن کردند. پژوهشگران ایرانی مانند همایون کاتوزیان و محمد دهقانی تأکید میکنند که این ترکیب ادبیات، دین و زبان، نقش تعیینکنندهای در ایجاد فرهنگ مقاومت و همبستگی ملی داشته است.
4- تحلیل تفسیری
با تحلیل تجربیات تاریخی، میتوان دریافت که زبان فارسی و ادبیات کلاسیک نه تنها انتقالدهنده مفاهیم است، بلکه خود عامل بسیج فرهنگی و ملی نیز هست. در جنگها و بحرانها، این ظرفیت باعث شد که افراد از سطوح مختلف جامعه، با پیشینههای متفاوت، یک هویت جمعی و حس مسئولیت مشترک پیدا کنند. این تجربه، به ویژه در جنگ دوازده روزه، نشان داد که پیوند میان ادبیات، دین و زبان میتواند به شکل عینی، حضور مردم را تقویت کند و انسجام ملی ایجاد نماید.
میراث غنی ادبیات کلاسیک ایران
اگرچه این مقاله تمرکز اصلی خود را بر شاهنامه، سعدی و حافظ گذاشته است، اما ادبیات کلاسیک ایران شامل شاعرانی چون نظامی، عطار، رودکی و مولوی نیز هست که هر یک با سبک و روایت خود، در تقویت هویت ملی و انسجام جمعی نقش داشتهاند.
1- نمونههایی از دیگر شاعران و پیوند با هویت ملی
نظامی گنجوی در خسرو و شیرین و لیلی و مجنون، علاوه بر روایت عاشقانه، مفاهیم وفاداری، عدالت و تعهد اخلاقی را به شکل ادبی در جامعه تثبیت میکند. به عنوان مثال، وفاداری خسرو و شیرین نمادی از پایبندی به ارزشها و هویت جمعی است و میتواند الهامبخش روحیه ملی باشد.
مولوی، در مثنوی معنوی، با داستانهای اخلاقی و آموزنده، همبستگی اجتماعی و همدلی انسانی را ترویج میکند. یکی از ابیات مشهور او:
»هر کسی کو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش «
نشاندهنده تلفیق عشق عرفانی و پیوند با سرچشمه هستی است؛ مفهومی که در فرهنگ ایرانی-اسلامی قابلیت بسیج مردم و ایجاد انسجام جمعی را دارد.
عطار نیشابوری نیز در منطق الطیر با روایتهای استعاری و اسطورهای، مفاهیم رهبری، اتحاد و همدلی جمعی را بازگو میکند و به شکل غیرمستقیم به تقویت حس ملیگرایی و اخلاق جمعی کمک میکند.
این نمونهها نشان میدهند که ادبیات کلاسیک ایران نه تنها عرصه هنر و زیباییشناسی است، بلکه ابزاری برای انتقال ارزشها، اخلاق و هویت ملی به نسلهای مختلف محسوب میشود.
جمعبندی
در مجموع، ادبیات کلاسیک ایران، از شاهنامه و سعدی تا حافظ و سایر شاعران، با زبان فارسی غنی و ساختارهای حماسی و اخلاقی خود، نقش محوری در:
شکلدهی به هویت ملی ایرانی
تقویت انسجام اجتماعی و جمعی
ایجاد پیوند میان ارزشهای اخلاقی، مذهبی و ملی
ایفا کرده است.
در دورههای بحرانی مانند جنگ ایران – عراق، جنگ دوازده روزه و... این آثار به عنوان ابزار بسیج فرهنگی و معنوی عمل کردند. مردم با رجوع به شاهنامه، حافظ، سعدی و سایر شاعران، علاوه بر الهامگیری اخلاقی، روحیه دفاع از وطن و همکاری جمعی را بازتولید میکردند.
زبان فارسی، ادبیات کلاسیک و باورهای دینی با هم ترکیب شدند تا انسجام ملی و فرهنگی در میان مردم حفظ شود و نسلها، از شهر و روستا، با هویتی مشترک به مقابله با تهدیدات بپردازند.
بنابراین میتوان گفت که ادبیات کلاسیک ایران، همواره همراستا با فرهنگ دینی و ملی، توانسته است حس وطندوستی، همبستگی و ایثار را در جامعه ایرانی تثبیت کند. این ویژگی، آن را به یک منبع تاریخی و فرهنگی قابل اتکا برای مطالعات جامعهشناسی، ادبیات و تاریخ ایران تبدیل کرده است.
منابع
1. مهوش واحددوست، «بازنمایی عناصر اساطیری ـ حماسی در ادبیات دفاع مقدس»، مجموعه مقالات و مقالهها، ۱۳۹۲
2. M. Vaheddoost، «دفاع مقدس: بازنمایی عناصر اساطیری ـ حماسی»، مجله پژوهشهای مرتبط، PDF، RJNSQ
3. مجموعهٔ «ادبیات پایداری»، انتشارات سوره مهر، تهران، ۱۳۸۸
4. گزارش و عکس دربارهٔ دیوارنگارهها و بازنماییهای شاهنامه در فضاهای شهری و هنری، شَهرآرا و Amordad،
5. مجموعهٔ اسناد و وصیتنامهها و مطالب آرشیو «نوید شاهد / سرگذشت شهدا» (نمونه: وصیتنامه و گزارشها دربارهٔ شهید محمد جهانآرا)
6. سعدی، شیخ، گلستان و بوستان، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: فرهنگستان ادب فارسی، ۱۳۸۳
7. حافظ شیرازی، دیوان حافظ، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: فرهنگستان ادب فارسی، ۱۳۸۲
8. نظامی گنجوی، خمسه، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: فرهنگستان ادب فارسی، ۱۳۸۳
9. مولوی، مثنوی معنوی، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: فرهنگستان ادب فارسی، ۱۳۸۴
10. عطار نیشابوری، منطق الطیر، چاپ نصرالله پورجوادی، تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۸
11. Ahmad Aram, Tārikh-e Zabān va Adab-e Fārsi dar Iran-e Mo'āser, Tehran: Daneshgah-e Tehran, 1395
12. Homa Katouzian, The Political Economy of Modern Iran, London: Routledge, 2003
13. Homa Katouzian, Iranian Literature and National Identity, London: Routledge, 2003
14. Mohammad Dehghani, Ethics and Society in Saadi’s Writings, Tehran: Nashr-e Markaz, 2010
15. Mohammad Dehghani, Hafez: Ethics, Politics, and Iranian Identity, Tehran: Nashr-e Markaz, 2014
16. Dick Davis, Faces of Love: Hafez and the Poets of Shiraz, Cambridge: Harvard University Press, 1998
17. Ali-Asghar Seyedqahreb, Hafez and Iranian National Identity, Tehran: Nashr-e Markaz, 2011
18. Touraj Daryaee, Persian Literature and Identity, London: I.B. Tauris, 2012