«مردهاره قول اس» از جمله بهترین فیلم های عاشقانهی افغانی بوده که در سال های شصت هجری خورشیدی با کارگردانی سعید اورکزی ساخته شده است. نقش های مرکزی این فیلم را «سعید اورکزی» و «عادله ادیم» به عهده دارند. «ولی تلاش» ، «خورشید» و «اکرمی» در نقش های فرعی این فیلم بازی نموده اند. این فیلم به اساس داستانی به همین نام از داکتر اکرم عثمان (نویسنده مشهور افغانستان) ساخته شده است و بیانگر فرهنگ، مناسبات اجتماعی مردم کابل قدیم است.
البته باید یاد آور شوم تمام دیالوگهای این فلم به لهجه کابلی گفته شده و فضای ساخته شده نیز همان کوچه های خاکی و تنگ کابل است.
خلاصه داستان:
این داستان از ناکامی عشق پسر کاغذپران باز به نام «شیر» با دختر خالهاش به نام «طاهره» حکایت می کند که در همسایهگی هم به سر می برند.« شیر» همواره در میان انبوهی از کاغذ پران های ناپیدا است. همواره کاغذپران می سازد؛ ولی هیچ یک آنها توجهاش را جلب نمی کند. شیر دنیال چیزی می گشت که خودش از آن بی خبر بود. بعدا می داند که آن گمشدهاش، عشق دختر خالهاش، «طاهره» است. شیر در کاغذپران ها صورت «طاهره» را نقش می کند چراغ چشم هایش، یاقوت لب هایش ، خرمن موهایش را که هوش انسان را از سرش می ربود ولی هرچه می کوشید زیبایی «طاهره» را نقش نمی توانست و از نقش آن عاجز می ماند از این رو مدتی کاغذپران نساخت و بلند نکرد.
ازجمله شخصیت های منفی این داستان «فضلو» نام دارد وی به «طاهره» چشم دارد وقتی از رابطه عاشقانهی «شیر» و «طاهره» آگاه میشود می خواهد عشق آن هردو را ریشه کن بسازد از اینرو در رابطه به پیوند این دو عاشق، پدر طاهره را آگاه می سازد، محمد محسن ـ پدر طاهره ـ وقتی از این مساًله خبر می شود، نه تنها روابط خویشاوندی خود را با شیر قطع می کند بل «شیر »را اجازه نمی دهد تا از نزدیک کوچهی شان عبور و مرور کند. ماه ها میگذرد تا اینکه عید قربان فرا می رسد. شیر در یکی از کاغذپران ها با خط خوش می نویسد «عیدت مبارک» و بر بام خانهی طاهره بلند می کند وقتی چشم طاهره متوجه کاغذپران می گردد به بام بالا می شود و چشمش به «شیر» می افتد در این اثنا پدر طاهره متوجه آنها شده و «طاهره» را ماهها در خانه زندانی می سازد. چند ماه بعد محمد محسن خانهی جدید میخرد و از آن منطقه کوچ میکند. روزی «شیر» به گونهی ناگهانی از نزد کوچهی «محمد محسن» میگذرد که چشمش به قفل بزرگ دروازه ایشان بر میخورد. با خود عهد میکند که به هر قیمتی که شود دل محسن خان را نرم میکند، طوریکه او در دیالوگ این فلم می گوید:« اگه تمام دنیا ره کوچه بگیره، اگه دروازه های زمین و آسمان بسته شوه، اگه هفت کوه و هفت دریا پیش پایم پیدا شوه باز ام پشتش میرم، هرو مرو پیدایش می کنم دل سنگ بابیشه نرم میکنم اگه نرم شد خوبِ خوب اگر نی وا بجانش.»
بالاخره پس از سرگردانی زیاد خانهی جدید آنها را پیدا می کند؛ ولی با خشم برادران طاهره روبرو می گردد. «محمود» برادر طاهره با «شیر» در مسابقه پهلوانی اشتراک می کند، «شیر» خلاف توقع همه، محمود را که از جمله پهلوانان ماهر است شکست میدهد پس از آن محمود شیر را به آغوش گرفته و او را «برادر قرآنی» خویش میخواند. «شیر» با شنیدن این حرف ناراحت می شود ولی به رخش نمی آورد پس از آن عشق «طاهره» را به قلبش دفن میکند و قول برادری را بر عشق ترجیح داده دیدار خود و طاهره را تا قیامت موکول می نماید.

درباره کارگردان فلم:
سعید اورکزی که در حدود 30 فلم کوتاه و بلند هنری و مستند را تهیه و کار گردانی کرده است. از لیسهء حبیبیه کابل فارغ شده است و پس از پایان تحصیلات در دانشکده ادبیات دانشگاه کابل مدتی در ادارهء هنر و ادبیات رادیو و تلویزیون افغانستان کار کرد و سپس بطرف سینما روی آورد .اولین فلم اورکزی« عروس» نام داشت. فلم « عروس» که بیانگر از قدرت و خشونت مردان در برابر زنان در جامعهء افغانستان است.
«سعید اورکزی» در فلم «مرد ها ره قول اس» که بر اساس داستانی از دکتر اکرم عثمان تهیه شده و فلم "سفر " که نویسنده آن خود او است، خوب درخشیده است. از سایر فلم های که سعید اورکزی ساخته است میتوان از فلم های اشک و لبخند، فرجام، کیفر، با هم برای آینده، فریاد در غبار، سایهء آتش نام برد.

نقد فلم از دیدگاه جامعه شناختی (نظریه برساخت گرایی یا کنش متقابل نمادی):
در نقد جامعه شناختی این فلم میتوانیم از چندین دیدگاه جامعه شناختی استفاده کنیم؛ اما من در اینجا می خواهم طبق نظریه برساخت گرایی یا کنش متقابل گرایی نمادی به تحلیل این فلم بپردازم.
کنش متقابل گرایی نمادی از ادعای ماکس وبر در مورد جامعه شناسی وام گرفته است که بایستی بدنبال "فهم" اجتماع بود. در (برساخت گرایی) سنت، دانش، واقعیت و حقیقت توسط زمینه ای که در آن کنش صورت می گیرد تعین می شوند ما در فرایندی تفسیری درگیر می شویم که در آن طرح ها و برداشت عمومی و فرهنگی خاص از واقعیت ها به ما کمک می کند که به معانی برسیم. چیزی که در شکل دهی به آن معانی کمک می کند. ارزش ها، هنجار ها و ایدولوژی های فرهنگی است که به ما می فهماند چه چیزی واقعی است. بعضی از مفروضات این دیدگاه عبارت اند از : هیچ چیزی به خودی خود معنی ندارد تا زمانی که ما (به عنوان جامعه) به آن معنی بدهیم. معانی از طریق کنش متقابل با دیگران برقرار می شوند تبادل نمادها امکان برقراری معانی را می دهد. اگر به واقعی بودن چیزی معتقد باشیم در پیامدهایش واقعی می شوند (تفسیرهای ما کنش های مان را هدایت می کند).
بر مبنای این دیدگاه و قسمی که از نام فلم پیداست «مردها ره قول اس) در می یابیم که این مقولهها و مثل ها را ما به عنوان اعضای جامعه برایش ارزش قایل می شویم که به عنوان یک هنجار در جامعه جا خوش می کند، ورنه به خودی خود مفهومی ندارد.
معمولا وقتی که تزلزل و چنددلی دیگران را می بینیم، و یا از کسی بدقولی و تخلفی مشاهده می کنیم، به مثل هایی از این دست رو می آوریم «مرد کسی است که اگر سرش برود، حرفش نمی رود» ، «مردا ره قول اس » و...
در این فلم نیز شخصیت اصلی داستان «شیر» بخاطر قولی برادری که «محمود» برادر معشوقش به او داده است تا «برادر قرآنی» همدیگر باشند از وصال معشوق خود «طاهره» که بخاطر رسیدن به وی حاضر به هر کاری بود می گذرد.
در قسمتی از این فلم پس از آنکه «محمود» با «شیر» قول برادری میدهد، «شیر » با معشوق خود «طاهره» روبرو می شود و «شیر» به معشوق خود میگوید:
ـ مردا ره قول اس!
طاهره می گوید:
ـ پس من چی؟
شیر می ایستد. در لحظه ای آنقدر دور می نماید که انگار نه انگار همین حالا طاهره را در کنار خود داشت
هم چنان «شیر» بخاطر قولی که به برادر معشوق خود داده است به «طاهره» می گوید :
«دگه گپی بین ما نیست، از گپا گپ برآمده، او سال هاره باد برده. طاهره تعجب کرد و شیر برایش قصه خود و محمود را باز گفت....»
در اینجا نظریه کنش متقابل گرایی نمادی و برساخت گرایی به ما یادآوری می کند که نژاد، قومیت، جنس، تمایل جنسی و طبقهی و هنجار های اجتماعی زمانی معنی دار می شوند که جامعه به آنها معنی بدهد. تماشای فیلم و درگیر شدن با محتوا بخشی از فرایند تفسیری است که از طریق فلم ها به ما گفته می شود که مرد بودن، زن بودن، بدقول بودن و یا به قول خود وفا کردن، طبقه متوسط یا طبقه کارگری چه معنایی دارد. اینکه آیا تصاویر و اطلاعات دارای واقعیت عینی هستند. از نظر پیامدهای شان بی ربط هستند تصاویر و اطلاعات رسانه ای بخشی از موادی را تشکیل می دهند که از برداشت ما در مورد اینکه واقعیت در زندگی اجتماعی چیست حمایت یا با آن مخالفت می کنند.

در این فلم «شیر» بخاطر پابندی به قول خود درد هجران معشوق را به جان میخرد و تا سال های آخر عمر به کاغذپران سازی می پردازد و بی خیال عشق جوانی خود میشود.
در اخیر فلم می بینیم که شیر می گوید: «طاهره جان راست گفتی، حق گفتی، راستی که عاشقی پشت کوه ره خم میکنه.»
«طاهره» معشوق «شیر» از دور صدا می زند:
«شیرجان تو قول دادی تو قسم خوردی مگم مه قول ندادیم مه قسم نخوردیم، مه دوستت دارم، مه خاستن خاهت هستم، اگه پشتم نگردی خونم به گردنت.»
ولی شیر می گوید:
«مردا ره قول اس... مه از قولم نمی گردم، و آنگاه با شف دستارش نم چشمانش را پاک می کند.»
در اخیر می خواهم متذکر شوم که در جوامع مذهبی و سنتی مثل افغانستان وفا به عهد و ایستادن سر قول و قرار خود نشانهی از مردانگی و جوانمردی است و به همین دلیل به عنوان یک هنجار با ارزش در جامعه مطرح است. قسمیکه در روایات دینی نیز وفا به عهد از جمله خصلتهای مومن دانسته شده است.