در فلسفه ذهن، دکارت، بت بزرگ دوگانهگراییست. یعنی ذهن و بدن را دو جوهر متمایز میداند و نه یکسان. میگوید نفس، روح یا هرچه اسمش را بگذاریم یک مقوله است و بدن مقولهای دیگر. قبلتر از دکارت اما در شرق، فلاسفه ایرانی، عرب و حتی هندو و بودیست بحثهای بسیار مفصلی در باب بدن و نفس انجام دادهاند که آنقدر دایرهی آن وسیع شد که بر این حیطه نامی جدا گذاشته شد. "معرفت النفس".
اما طبق معمول که شرق در مباحثی بسیار مفصلتر از غرب بوده و کسی آن را نمیبیند، دکارت به عنوان نماینده فلسفهی دوگانهگرایی معروف شده و فلاسفه غربی هم یا دوگانهگرای دکارتی هستند یا علیه آن. با این مقدمه، نقش محوری دکارت در آگاهی پژوهی تا حدی مشخص میشود. اما مشکل اکثریت یگانهگرایانِ خصوصاً ماتریالیست با دکارت بر سر چیست؟

بحث بسیار مفصل است اما در حد یک جستار میتوان گفت مشکل مادیگرایان حوزه ذهن با تقریباً تمام دوگانهگرایان بر سر یک سوال است؛ "معضل تعامل".
معضل تعامل یعنی مشکل دقیقا در نقطهی برخورد نفس، روح، ذهن یا هرچه اسم این جوهر "غیرمادی" را بگذاریم با بدن، این جوهر "مادی"ست.
در فلسفه غرب، اصلی از یونان باستان وجود دارد که تقریبا بدون هیچ سوالی آن را بدیهی میپندارند. اصل "سنخیت علت و معلول". یعنی علت "غیرمادی" نمیتواند معلول "مادی" داشته باشد. یعنی ذهن غیرمادی نمیتواند بر ماده اثر گذارد. به محض اینکه از دوگانهگرایی صحبت میکنند، گروه مقابل اجازه جاری شدن کلام را نداده و با "معضل تعامل" بحث را خفه میکنند. اما شخصاً برای من، معضل تعامل نه تنها بدیهی نیست، که در تناقض با بنیان های فیزیک عالم مدرن است! سوالی که به تازگی از مادیگرایان فلسفه ذهن پرسیده میشود جالب و ساده است. "ماده چیست؟" ته این پرسش به آخرین فرضیه فیزیکی برخواهد گشت. "نظریه سوپر ریسمان". لب مطلب ریسمان همین است که بنیادی ترین ذرات هستی یعنی کوارکها و الکترونها و فوتونها و . . . همگی حاصل تناوب ریسمانهایی از انرژی هستند. به همین علت هم در کوانتوم این ذرات خاصیت موج-ذره دارند. نظریه ریسمان اصلیترین کاندید نظریه همهچیز شدن است؛ پس صرفا یک فرضیه سست نیست. خب! معضل مادی گرایی و اصل سنخیت علت و معلول تازه پدیدار میشود. انرژی چیست؟ قطعا مادی نیست. پس قطعا سنخیتش با ماده زیر سوال است. پس نخست، ماده خودش در هالهای از ابهام است و این ریسمان "انرژی" و غیر مادیست. در مرحله بعد، در فیزیک کلاسیک و مدرن همیشه انرژی بر ماده اثرگذاری داشته. همیشه علتی غیرمادی بوده که معلولی مادی دارد. پس دیگر چگونه سنخیت علت معلول بدیهی میماند و "معضل تعامل" مطرح میشود؟ در عصر جدید هرچه بیشتر در آگاهی پژوهی پیش رفتهایم انگار بدیهیترین داشته های قرون گذشتهامان هم از دست دادهایم. و این جاست که میتوان گفت دکارتکشهایی که چندین دهه با پتک معضل تعامل بر سر دوگانهگرایی میکوبیدند، خود درگیر چاهی بزرگتر شدهاند و "آگاهی" از همیشه رمزآلودتر شده . . .



