
با اضطراب از خواب پریدم. دفعه اول نبود که در یک ماه اخیر این اتفاق برایم می افتاد. الان نزدیک به پنج ماه است که هیچ صورتحسابی را کارفرمای پروژه پرداخت نکرده است. دو ماهی را از نقدینگی شرکت و آورده شخصی گذراندیم. نیمی از حقوق یک ماه را با قرض پرداخت کردیم. ولی نتوانستیم حقوق دو ماه آخر را پرداخت کنیم. بانک ها هم چون گردش حساب نداشتیم به ما وام نمی دادند. دو ماه و نیم حقوق معوق شده بود. این مدت شاید برای خیلی از مدیران تاخیر زیادی نباشد، ولی برای ما بود. من و مهدی (عینعلی) با این که خودمان شش ماه بود که حقوق برنداشته بودیم شرمنده و مضطرب بودیم. فکر می کردم چون قبلا تجربه حقوق معوق نداشتیم اینقدر حساس شدیم. ولی دو بار دیگری که بعدها در شرایط مشابهی گرفتار شدیم هم باز همین احساس را داشتم. سختی این ماجرا با تکرار کم نشد.
فضای شرکت بعد از این تاخیر حقوق، فضای دیگری بود. نگاه بچه ها مثل قبل نبود. مثل این بود که با نگاهشان من را سرزنش می کردند. قبلا وقتی وارد اتاقی می شدم حس می کردم که به بقیه انرژی می دهم و از بقیه انرژی می گیرم. ولی الان می ترسیدم وارد اتاق ها بشوم. انرژی زیادی نداشتم که به دیگران بدهم. از آن بدتر این که با ورودم به اتاق در تار عنکبوت شایعات و بدگمانی ها گیر می کردم. گویا قبل از ورود من، پچ پچ بچه ها این تار را بافته بود. با تقلای زیاد خودم را رها می کردم و از آن جا فرار می کردم.
شرایط شرکت به هم خورده بود. بچه ها کم کم اعتمادشان را به ما از دست می دادند. کمتر کار می کردند. بیشتر حرف می زدند. از آن بدتر که در همان زمان ها بود که دلار با سرعت در حال چندبرابر شدن بود و هر ماه تاخیر در ذهن بچه ها ارزش یک سال را داشت. همه چیز دست به دست هم داده بود تا فشاری چندبرابری را تحمل کنیم.
سال گذشته پیمانکار این پروژه شده بودیم. پروژه خوبی به نظر می آمد و سود خوبی از آن متصور بودیم. به همین خاطر تصمیم گرفتیم شرکت را بزرگ تر کنیم و سود پروژه را برای توسعه محصولات هزینه کنیم. می توانست نقطه عطفی برای ما باشد. چون به اصطلاح bootstrap رشد می کردیم و محصولات همیشه با مشکل نقدینگی برای رشد مواجه بودند، درآمد این پروژه کمک خوبی بود. چند ماهی گذشت و شرایط خوب بود تا این که کارفرما دچار مشکل نقدینگی شد و طبق معمول اولین کاری که کارفرماها در این شرایط می کنند، جا خالی دادن و انتقال مشکل به پیمانکاران است. خواستیم سریع پروژه را متوقف کنیم و هزینه ها را کم کنیم. اما قول های مکرر کارفرما مانع شد.
علی رغم بدهی روزافزون کارفرما، ادامه دادیم. ادامه دادیم و بیشتر گرفتار شدیم. از یک جایی به بعد احساس می کردیم اگر ادامه ندهیم کارفرما بدهی اش را پرداخت نمی کند. از طرفی ادامه دادن هم بدهی ما به همکاران را زیاد می کرد. باتلاقی بود که چه تلاش می کردیم چه نمی کردیم در آن فرو می رفتیم. از هر ترفندی که بلد بودیم استفاده کردیم. از تهدید کارفرما و تحویل ندادن بخشی از پروژه تا التماس و عجز و لابه. دو سه مرتبه ای جلسات سختی با کارفرما داشتیم و هیچ کدام نتیجه ای نداد. بالاخره یک روز گرم تابستانی تصمیم گرفتیم این طلب را تعیین تکلیف کنیم و برای همیشه پرونده آن را در ذهن مان ببندیم.
به کارفرما تلفن زدم که جلسه ای با او تنظیم کنم. تلفن همراهش را بر نداشت. الان نزدیک یک ماه می شد که به تلفن های من پاسخ نمی داد. با شماره ناشناس تماس گرفتم. گوشی را برداشت. اما تا متوجه شد که من هستم گفت در جلسه ام و بعدا تماس می گیرم. قبلا هم این اتفاق افتاده بود. هیچ وقت بعد از این صحبت تماس نمی گرفت. این دفعه ولی فرق می کرد. به هر ترتیبی باید جلسه ای با او می داشتیم. به همین خاطر به اتفاق مهدی حضوری به شرکتش رفتیم. شرکتی که به دلیل مشکل نقدینگی از یک شرکت صدنفره به یک شرکت ده-پانزده نفره تبدیل شده بود. البته همچنان دو نگهبان تنومندش در شرکت باقی مانده بودند. در کمال ناباوری نگهبان ها ما را راه ندادند.
سرسخت تر از این حرف ها بودیم. در لابی ساختمان نشستیم. با زمین و زمان تماس گرفتم تا اجازه دادند که به طبقه هفتم برویم. آن جا هم نیم ساعتی پشت درب اتاق کارفرما نشستیم. ایشان جلسه ای داشت و مسئول دفترش گفت امروز امکان ملاقات وجود ندارد. بدون جلسه نباید برمی گشتیم. صدایمان را بلند کردیم و بالاخره چشم مان به جمال ایشان روشن شد. قول داد که تا نیم ساعت دیگر جلسه را برگزار خواهیم کرد. و دریغ از یک ذره ناراحتی از این مشکلاتی که برای ما ایجاد کرده بود.
راستش را بخواهید تا به حال با مدیران و سرمایه گذاران زیادی نشست و برخاست داشته ام. کمتر احساس شرم در بدقولی در آن ها دیده ام. گویی در جایگاه مدیریت و سرمایه داری که می نشینی، بعضی از احساسات از تو رخت بر می بندند. از این که با هزار قول و وعده و وعید یک عده را راضی کردی و الان کوه مشکلات برای شان ساخته ای ناراحت نمی شوی. اتفاق غریبی است. اتفاق شایعی هم هست. حق به جانب می گویند که طبق قرارداد رفتار کنیم. ولی قراردادها معمولا یک طرفه به نفع صاحب سرمایه بسته می شوند. اگر یک طرفه هم بسته نشوند، تیم اجرایی هیچ وقت توان و پول ورود به یک دعوی حقوقی را ندارند. البته ناگفته نماند که خیلی وقت ها هم تیم اجرا بلای مشابهی را سر سرمایه گذار می آورند. شاید بهتر باشد بگویم که گویی این ماهیت راه اندازی کسب و کار است.
بعد از دو ساعت به دفتر مجلل همایونی وارد شدیم. ایشان از ما پذیرایی گرمی کرد. با ناراحتی صورتحساب های پرداخت نشده را به او نشان دادم. به او گفتم که طبق قرارداد پنج ماه در پرداخت هایش تاخیر داشته است و ارزش پول در این مدت نصف شده است. از مشکلاتی که برایمان پیش آمده گفتم. و از این که برای بار سوم است که همه این ها را در جلسه ای به او می گویم و او هیچ کاری نمی کند.
برخوردش به گونه ای بود که گویا اصلا من را نمی دید. یا بهتر بگویم، فقط خودش را می دید. این حرف اشتباه است که شما اگر خیلی توانمند باشید در برابر ناراحتی و عصبانیت دیگران می توانید خودتان را کنترل کنید. تنها در شرایطی آدم به این سنگی که پیش روی ما بود تبدیل می شد که ما را نبیند! تنها راه ندیدن طرف مقابل هم خودخواهی است. اول به موفقیتی که کسب کرده اند و سرمایه ای که به دست آورده اند مغرور می شوند. بعد خودخواهانه به اطراف خود نگاه می کنند. از این دریچه جدید احساسات دیگران عبور نمی کند؛ به ویژه وقتی در پیش آمدن این شرایط خودشان موثر باشند.
آرام چایش را نوشید. البته اگر منصف باشم چند مرتبه ای هم در حین صحبت هایم سرش را به نشانه شنیدن تکان داده بود. با لبخندی که بر لب داشت گفت شما دو راه پیش رو دارید. راه اول این است که وارد دعوای حقوقی شوید که اگر برنده شوید چهار سال باید انتظار بکشید. که مطمئن نیستم برنده شوید، چون من این صورت های کاری را تایید نخواهم کرد. راه دوم این است که صبر کنید. البته می دانم که دو مرتبه دیگر هم که آمده بودید همین را گفتم. اما این واقعیت است که «اگر صبر کنید و صبر کنید و بعد صبرتان لبریز شود، به هیچ چیز نمی رسید! اما اگر صبر کنید و صبر کنید و صبر کنید احتمال موفقیت هست.»
از آن لحظه تا پایان جلسه گویی نمی شنیدم. صبر مثل ریتم زمینه موسیقی در ذهنم تکرار می شد و نمی گذاشت به هیچ چیز فکر کنم. این کارفرما فقط سنگ نشده بود، سنگ کردن را هم یادگرفته بود. گویی من و مهدی را طلسم کرد و به خانه فرستاد. تقریبا این آخرین باری بود که با او ملاقات کردیم.
او هیچ وقت طلب ما را پرداخت نکرد. اما این جمله را به یادگار گذاشت. مطمئنم اگر برای بار دهم هم پیشش می رفتیم، همین جمله را با نه بار تکرار «صبر کنید» و بعد «صبرتان لبریز شود» بیان می کرد. اشتباه نمی گفت. جمله همچنان درست بود. وقتی بخش بزرگی از موفقیت در کارآفرینی اتفاقی است، شما با صبرکردن شانس بیشتری در اختیار دارید.