متوسط مطالعه در ایران؛ آمارها چه میگویند؟
مقدمه
میزان مطالعه یکی از شاخصهای مهم فرهنگی در هر جامعه است؛ اما پاسخ به این پرسش که «ایرانیان روزانه چقدر مطالعه میکنند؟» به آن سادگی که به نظر میرسد نیست. در ایران طی سالهای گذشته اعداد متفاوتی برای سرانه مطالعه اعلام شده؛ از چند دقیقه در روز تا ارقام بسیار بالاتر. دلیل اصلی این اختلاف، تفاوت در تعریف «مطالعه» و جامعه آماری پژوهشهاست.
برای رسیدن به تصویری دقیقتر، باید به جای تکیه بر یک عدد مشهور، روش اندازهگیری و سال انجام پژوهش را نیز در نظر گرفت.
آمار رسمی مرکز آمار ایران
یکی از معتبرترین منابع برای بررسی رفتار مطالعه در ایران، طرح «آمارگیری از فرهنگ رفتاری خانوار» مرکز آمار ایران است. در این طرح که در سال ۱۳۹۹ انجام شد، اطلاعات ۶۲ هزار و ۵۶۰ خانوار شامل ۴۳ هزار و ۷۰۰ خانوار شهری و ۱۸ هزار و ۸۶۰ خانوار روستایی گردآوری شد. جامعه مورد بررسی افراد ۱۵ ساله و بیشتر بود.
بر اساس این آمار، افراد باسواد ۱۵ ساله و بیشتر به طور متوسط در ماه ۸ ساعت و ۱۸ دقیقه مطالعه داشتهاند؛ یعنی حدود ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه در روز.
اما این رقم شامل انواع مختلف مطالعه است. سهم هر بخش چنین بوده است:
نوع مطالعه| میانگین ماهانه| میانگین روزانه تقریبی
کتاب غیردرسی| ۶ ساعت و ۳۲ دقیقه| ۱۳ دقیقه و ۴ ثانیه
روزنامه| ۱ ساعت و ۲۳ دقیقه| ۲ دقیقه و ۴۳ ثانیه
نشریات| ۲۳ دقیقه| حدود ۴۵ ثانیه
مجموع| ۸ ساعت و ۱۸ دقیقه| ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه
بنابراین، اگر منظور از مطالعه را مجموع کتاب، روزنامه و نشریات بدانیم، عدد رسمی این پیمایش حدود ۱۶.۵ دقیقه در روز است.
آیا همه این ۱۶ دقیقه صرف کتاب میشود؟
خیر. نکته مهم این است که حدود ۱۳ دقیقه از این زمان به کتابهای غیردرسی مربوط میشود و بقیه به روزنامه و نشریات اختصاص دارد.
از سوی دیگر، در تعریف مرکز آمار، قرآن و ادعیه نیز در گروه مطالعه کتاب غیردرسی قرار گرفتهاند. از ۶ ساعت و ۳۲ دقیقه مطالعه ماهانه کتاب غیردرسی، حدود ۲ ساعت و ۳۲ دقیقه مربوط به قرآن و ادعیه و حدود ۴ ساعت مربوط به سایر کتابهای غیردرسی بوده است.
به همین دلیل، گفتن اینکه «ایرانیان روزانه ۱۶ دقیقه کتاب میخوانند» دقیق نیست؛ عبارت دقیقتر این است که در آن پیمایش، سرانه کل مطالعه برای افراد باسواد ۱۵ ساله و بیشتر حدود ۱۶ دقیقه و نیم در روز بوده است.
چند درصد ایرانیان مطالعه میکنند؟
یکی دیگر از شاخصهای مهم، فقط میزان زمان مطالعه نیست، بلکه تعداد افرادی است که اصلاً مطالعه میکنند.
طبق نتایج طرح سال ۱۳۹۹، حدود ۶۲.۹ درصد افراد باسواد ۱۵ ساله و بیشتر دستکم یکی از انواع مطالعه غیردرسی ــ کتاب، روزنامه یا نشریه ــ را داشتهاند. در مورد کتاب غیردرسی، حدود ۵۴.۵ درصد افراد در طول دوره مورد بررسی کتاب غیردرسی چاپی یا الکترونیکی مطالعه کرده بودند.
این تفاوت مهم است: «میانگین مطالعه کل جامعه» با «میانگین مطالعه کسانی که کتاب میخوانند» یکی نیست.
برای مثال، ممکن است گروهی از مردم هر روز مطالعه کنند و گروه دیگری اصلاً کتاب نخوانند. در چنین شرایطی، میانگین کل جمعیت پایینتر از میانگین مطالعه کتابخوانها خواهد بود.
تازهترین دادهها چه تصویری ارائه میکنند؟
برای بررسی وضعیت جدیدتر، میتوان به پیمایش «فرهنگ مطالعه» پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات توجه کرد. در این پیمایش که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، ۴۱.۱ درصد پاسخگویان گفتهاند کتاب میخوانند و ۵۸.۹ درصد گفتهاند اصلاً کتاب نمیخوانند.
در میان افرادی که کتاب غیردرسی میخوانند، میانگین زمان مطالعه ۱۸۶ دقیقه در هفته، معادل ۲۶.۶ دقیقه در روز گزارش شده است.
اما وقتی کسانی که اصلاً کتاب نمیخوانند نیز در محاسبه وارد شوند، میانگین به ۱۰.۹ دقیقه در روز کاهش مییابد.
این عدد با آمار سال ۱۳۹۹ مرکز آمار ایران مستقیماً قابل مقایسه نیست؛ زیرا روش، جامعه آماری و تعریف مطالعه دو پژوهش یکسان نیست. با این حال، این پیمایش جدیدتر نشان میدهد که هنوز بخش قابل توجهی از جمعیت مطالعه کتاب را بهطور منظم انجام نمیدهد.
چرا آمارهای مربوط به سرانه مطالعه اینقدر متفاوتاند؟
یکی از دلایل اصلی، تفاوت در تعریف «مطالعه» است. در برخی آمارها کتاب، روزنامه، مجله، قرآن و ادعیه در یک مجموعه قرار میگیرند؛ در برخی دیگر فقط کتاب غیردرسی محاسبه میشود و بعضی پیمایشها نیز تعریف گستردهتری از مطالعه دارند.
به همین دلیل، در سالهای گذشته مسئولان مختلف اعداد متفاوتی برای سرانه مطالعه اعلام کردهاند. برای نمونه، در سال ۱۳۹۸ رقم ۱۳ دقیقه از سوی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح شد، در حالی که آمارهای دیگری ارقام بالاتری را گزارش کرده بودند. همین اختلافها باعث شده است که مقایسه آمارهای سالهای مختلف بدون توجه به روش تحقیق، گمراهکننده باشد.
بنابراین، برای یک مقاله آماری بهتر است به جای جملهای مانند «ایرانیان فقط X دقیقه در روز مطالعه میکنند»، گفته شود:
«بر اساس طرح آمارگیری فرهنگ رفتاری خانوار در سال ۱۳۹۹، میانگین زمان مطالعه افراد باسواد ۱۵ ساله و بیشتر در ایران حدود ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه در روز بوده است؛ این رقم شامل کتاب غیردرسی، روزنامه و نشریات میشود.»
این تعریف، هم دقیقتر است و هم امکان بررسی منبع و روش تحقیق را فراهم میکند.
تفاوتهای استانی
آمار مرکز آمار ایران همچنین نشان میدهد که میزان مطالعه در استانهای مختلف یکسان نیست.
در سال ۱۳۹۹، یزد با بیش از ۱۵ ساعت مطالعه کتاب غیردرسی در ماه در بالاترین سطح قرار داشت و پس از آن قم و قزوین قرار گرفتند. در مقابل، استانهایی مانند کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر زمان مطالعه پایینتری ثبت کردند. برای نمونه، در بوشهر میانگین مطالعه کتاب غیردرسی حدود ۲ ساعت و ۴۰ دقیقه در ماه گزارش شد.
این اختلاف نشان میدهد که «متوسط مطالعه در ایران» واقعیت یکدستی درباره همه شهروندان نیست و تفاوتهای جغرافیایی و اجتماعی اهمیت زیادی دارند.
موانع مطالعه در ایران
دادههای جدیدتر نیز نشان میدهند که مسئله فقط «علاقه نداشتن به کتاب» نیست. در پیمایش ۲۰۲۵ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، حدود ۴۹.۷ درصد پاسخگویان کمبود وقت را از موانع مطالعه خود دانستهاند. همچنین ۳۵.۳ درصد معتقد بودهاند کاهش دغدغههای مالی و معیشتی میتواند به افزایش فرهنگ کتابخوانی کمک کند و ۲۱.۸ درصد دسترسی آسان و ارزان به کتاب را یکی از راهکارها دانستهاند.
این یافتهها اهمیت عوامل اقتصادی و سبک زندگی را در کنار عوامل فرهنگی نشان میدهد. مطالعه صرفاً به داشتن علاقه به کتاب محدود نمیشود؛ قیمت کتاب، دسترسی، اوقات فراغت و شرایط اقتصادی خانوار نیز میتوانند بر رفتار مطالعه اثر بگذارند.
جمعبندی
اگر بخواهیم با احتیاط و بر اساس دادههای معتبر صحبت کنیم، نمیتوان یک عدد واحد را به عنوان «سرانه مطالعه ایرانیان» در همه شرایط معرفی کرد.
با این حال، دو داده مهم در اختیار داریم:
- مرکز آمار ایران، سال ۱۳۹۹: حدود ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه مطالعه در روز برای افراد باسواد ۱۵ ساله و بیشتر، شامل کتاب، روزنامه و نشریات.
- پیمایش فرهنگ مطالعه، ۲۰۲۵: میانگین مطالعه کتاب غیردرسی در میان کتابخوانها ۲۶.۶ دقیقه در روز و با احتساب افرادی که کتاب نمیخوانند، ۱۰.۹ دقیقه در روز گزارش شده است؛ ۴۱.۱ درصد پاسخگویان خود را کتابخوان معرفی کردهاند.
بنابراین، تصویر دقیقتر این نیست که «ایرانیان به طور متوسط فلان مقدار کتاب میخوانند»، بلکه باید گفت میزان مطالعه در ایران بهشدت به تعریف مطالعه، گروه مورد بررسی و روش پیمایش وابسته است. استفاده از آمار رسمی مرکز آمار برای سال ۱۳۹۹ و پیمایش جدیدتر پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در کنار یکدیگر، تصویر قابل اتکاتری از وضعیت مطالعه ارائه میدهد.
در نهایت، مسئله مهم فقط تعداد دقیقههای مطالعه نیست؛ بلکه تعداد افرادی که مطالعه میکنند، نوع محتوایی که میخوانند، تداوم این رفتار و امکان دسترسی اقتصادی و فرهنگی به کتاب نیز باید در ارزیابی وضعیت کتابخوانی ایران مورد توجه قرار گیرد.