
نمیدانم نمایش کی تمام شد. شاید همان شبی که چراغها خاموش شدند، یا پیشتر، آنگاه که نخستین تصویر از تاریکی سر برآورد و من، در آن سالن نیمهتاریک، ناگهان خود را نه بر صندلی تماشاگر، که درون قاب گمشدهای یافتم که سالها بود کسی پردهاش را بالا نزده بود. آمده بودم «کلاژ بیضایی» را ببینم.
آمده بودم تکههای بیضایی را کنار هم بنشانند و من، همچون دانشجویی آرمانگرا و کمی خسته، در حاشیهی صحنه یادداشت بردارم؛ میزانسن، بدن، نور، ریتم، سکوت. اما نمایش، پیش از آنکه بر صحنه رخ دهد، درون من رخ داد. گویی کسی دست در جمجمهام کرده بود و حلقهی فیلمی را که سالها در آنجا کپک زده بود، بیرون میکشید. و من دیدم که سینما خود کلاژ است. نه آنگونه که استادان در کلاس میگویند؛ با قیچی و چسب و پیوندِ نماها.
کلاژِ ما، کلاژِ فقدان است. تکهتکه شدن چیزی که زمانی یک تن بود. یک چشم از کیارستمی. یک کوچه از حاتمی. یک خانه از مهرجویی. یک اسطوره از بیضایی. و بعد، انبوهی سفیدی. محاق. جای خالی. شاید تاریخ سینمای ما بیش از آنکه تاریخ فیلمها باشد، تاریخ غیابهاست. فیلمهایی که نبودند. فیلمهایی که نیمهراه در گلو خفه شدند. فیلمسازانی که هر کدام بخشی از جهان را با خود به خاموشی بردند؛ و ما ماندیم با چند حلقه نگاتیو، چند مصاحبهی قدیمی، چند قاب کهنه و حافظهای غبارآلود و فرتوت که هر سال چیزی از آن میمیرد.
در تاریکی سالن، به بیضایی فکر میکردم. به مردی که انگار همیشه از پشت آینهای شکسته با ما سخن گفته است. و با خود گفتم: آیا سینمای ما نیز روزی چنین خواهد شد؟ آیا روزی کسی خواهد نشست و به ما نگاه خواهد کرد، چنانکه ما اکنون به باقیماندهی آن سینما نگاه میکنیم، و خواهد پرسید: «اینها چه بودند؟» و ما چه خواهیم گفت؟ خواهیم گفت اینها روزگاری جاده بودند. خانه بودند. آدم بودند. قصه بودند. درد بودند. مرد بودند. زن...
خواهیم گفت روزگاری دوربین فقط وسیلهی ثبت جهان نبود؛ راهی بود برای شک کردن به جهان. بعد ساکت خواهیم شد. چون چه میتوان گفت دربارهی چیزی که هنوز زنده است و بوی جنازه میدهد؟
من از سالن بیرون آمدم. شب، خیابان را بلعیده بود. چراغها یکییکی روشن بودند؛ مثل فریمهای سوختهی فیلمی که کسی آن را با عجله در دستگاه نمایش انداخته باشد. هر چراغ، یک نما. هر پنجره، یک پرده. هر عابر، سیاهیلشکری که نمیدانست در فیلم چه نقشی دارد. و من راه میرفتم و شهر، آرامآرام تدوین میشد. یک پیرمرد از قاب خارج شد. یک اتوبوس وارد شد. سگی در دوردست پارس کرد. پنجرهای خاموش شد. کات. کات. کات.
ناگهان دیدم هیچکس کارگردان این شهر نیست. یا شاید کارگردانش مرده است. یا در اتاق تدوین خوابیده. یا پشت میزی نشسته و با قیچی، آخرین نسخهی فیلم را تکهتکه میکند. من، بهعنوان دانشجوی کارگردانی، همیشه خیال کرده بودم کارگردانی یعنی آفرینش. اکنون گمان میکنم شاید کارگردانی، در روزگار ما، بیشتر شبیه کندوکاو در گورستان باشد. باید خاک را کنار بزنی. یک دست پیدا کنی. یک صدا. یک نگاه. نیمی از یک دیالوگ. بعد آنها را در کنار هم بگذاری و نامش را فیلم بگذاری. شاید ما نسلِ کلاژیم. نسلِ تکهها. نسلِ آنچه باقی مانده. هر کداممان قطعهای از فیلمی هستیم که هیچگاه به پایان نرسید.
گاهی فکر میکنم کیارستمی هنوز در جادهای دوردست نشسته و از آینهی عقب به ما نگاه میکند؛ جاده اما دیگر به جایی نمیرسد.
مهرجویی هنوز در خانهای قدم میزند که اتاقهایش یکییکی از حافظه کوچکردهاند.
حاتمی در کوچهای ایستاده که واژههایش را غبار گرفته و شهر دیگر زبان او را نمیفهمد.
و بیضایی...
بیضایی شاید هنوز پشت صحنه ایستاده باشد؛ با چراغی در دست، و به ما اشاره کند که پرده هنوز نیفتاده است.
اما من میترسم. میترسم پشت این پرده چیزی نباشد. میترسم وقتی چراغها را روشن کنند، فقط صندلیها مانده باشند. و ما. با دستهای خالی. با دفترهای پر از میزانسن. با چشمهایی که دیگر نمیدانند به کدام سو باید نگاه کنند. شاید برای همین است که هنوز مینویسم. هنوز به قاب خالی خیره میشوم. هنوز دنبال آن لحظهای میگردم که تصویر، پیش از آنکه تصویر شود، در تاریکی نفس میکشد. شاید سینما همان نفس باشد. همان چیزی که میان دو قاب گم میشود. میان دو نسل. میان دو سکوت. میان بودن و نبودن.
آن شب، وقتی به خانه رسیدم، چراغ را روشن نکردم. روی دیوار، مستطیلی از نور ماه افتاده بود. مدتی به آن نگاه کردم. پرده بود. نبود. پنجره بود. نبود. قاب بود. نبود. و در آن سفیدیِ بیپیرایه، ناگهان همه را دیدم. یک مرد در جاده. زنی پشت پنجره. خانهای که نفس میکشید. کوچهای که آواز میخواند. اسطورهای که از زیر خاک برمیخاست.
و بعد، همهچیز فرو ریخت. فقط سفیدی ماند. من دستم را به سوی دیوار بردم. هیچچیز لمس نکردم. فقط غبار. و آنجا بود که فهمیدم سینمای ما تمام نشده است. شاید فقط تکهتکه شده. شاید هنوز باید قطعاتش را از میان این شب جمع کنیم؛ از میان صحنههای سوخته، از میان حافظههای مخدوش، از میان قابهایی که صاحبانشان رفتهاند. شاید وظیفهی ما ساختن نیست. شاید نخست باید یاد بگیریم چگونه فقدان را قاب بگیریم. چگونه جای خالی را میزانسن کنیم. چگونه از غیاب، تصویر بسازیم. و من هنوز، هر شب، پیش از آنکه بخوابم، پردهای خیالی را روبهروی خود میگشایم. چراغها خاموش میشوند. سالن تهیست. صندلیها منتظرند. فیلم آغاز میشود. اما هیچ تصویری نمیآید. فقط صدایی از دور، بسیار دور، میگوید: پرده را نگه دار.
و من نگه میدارم. برای بیضایی. برای کیارستمی. برای مهرجویی. برای حاتمی. برای تمام آنچه از سینمای ما باقی نمانده است. برای تمام آنچه هنوز، در تاریکی، باقی مانده. و شاید برای فیلمی که هنوز ساخته نشده. شاید برای فیلمی که باید ساخته شود. پیش از آنکه آخرین تکهی نگاتیو نیز در محاقِ این شب محو شود.
برای سینما.