
شب، سقفِ سربین سالنِ سکوت بود؛
پر از ستارههایی که نه برای آرزو، که برای کاتِ آخر میسوختند. دنبالهدار بودند؛ انگار هر کدام تکهای از نگاتیوی سوخته را با خود میکشیدند. پایانِ تن، پایانِ وطن، پایانِ زنی که از قاب بیرون رفته باشد و دوربین هنوز چند ثانیه، با لجاجت، به جای خالیاش خیره مانده باشد.
صبحها از زیرِ ایوانهای بلندِ سنگی میگذرم؛ جایی که دیوارها هنوز بوی گچِ نمخورده، حلقههای فیلم و سکوتِ استادانی را میدهند که بیشتر از آنکه درس بدهند، مکث میکنند. مکث، قدیمیترین صناعتِ تصویر است. تمامِ آنچه در قاب نمیگنجد، در مکث اتفاق میافتد.
گاهی خیال میکنم شهر، دکورِ عظیمی است که سالها پیش برای فیلمی ساختهاند و بازیگرانش دیگر بازنگشتهاند.
چنارها همچنان بر جای خود ایستادهاند؛ سیاهیهای کشیده بر حاشیۀ خیابان، باد، از میان برگها عبور میکند و بوی سبزِ زنبق را با اندکی گردِ باروت در هم میآمیزد؛
عطری غریب، چنانکه گویی بهار، سالها در پناهگاهی زیرزمینی زندگی کرده باشد.
دخترِ دانشجو آنسوی خیابان ایستاده بود؛ نه آنقدر دور که فراموش شود، نه آنقدر نزدیک که بتوان برایش کلوزآپ گرفت. سایهاش بیش از خودش حقیقت داشت؛ چنانکه گویی از دلِ یکی از همان فیلمهایی بیرون آمده بود که سالهاست فقط در سینماتکها و حافظۀ چند دانشجوی خسته زندگی میکنند؛ فیلمهایی که بیش از آنکه روایت کنند، سکوت را قاب میگیرند. در این شهر، همهچیز اندکی دیر به دنیا میآید. حتی نور. حتی باران. حتی عشق. پردههای سفید، پیش از آنکه تصویر را به یاد آورند، دود را به خاطر میآورند. دیوارها، پیش از آنکه سایه را حفظ کنند، جای ترکشها را از بر دارند. و پنجرهها، همیشه چیزی میان کلاس و پناهگاه بودهاند.
بارها اندیشیدهام که شاید سینما از همینجا آغاز شده باشد؛
از جایی که حقیقت، تابِ نگاهِ مستقیم را نیاورده و ناچار خود را در هیأتِ نور بر دیوار افکنده است. شاید نخستین کارگردان، نه انسانی پشت دوربین،. که کودکی بوده است که میان آوار، با تکهای شیشه، آفتاب را بر دیوار میرقصانده است. بعضی قابها را نمیتوان ساخت. باید سالها در آنها زندگی کرد. باید بوی نمِ راهروها، صدای کفشها بر موزاییک، خشخشِ کاغذهای حاشیهنویسیشده، بخارِ استکانهای کمرنگ و غبارِ نشسته بر لنزهای قدیمی را نفس کشید تا فهمید چرا بعضی تصویرها هرگز تمام نمیشوند. بعد از کلاس، از کنار کتابخانۀ مرکزی گذشتم.کتابهای نظریۀ سینما بوی کاغذ کهنه و باران میدادند.
میان حاشیههای مدادخورده، نامِ کارگردانانی را میشد دید که انگار بهجای ساختن فیلم، خواب دیده بودند؛ خوابهایی طولانی، آهسته و بیصدا، شبیه مهی که از دامنههای دورِ آسیا برمیخیزد و روی سنگفرشِ اروپا مینشیند.
غروب که میشود، سایهها از درختان جدا میشوند و روی آسفالت راه میروند. دخترِ دانشجو آنسوی خیابان ایستاده بود؛ نه آنقدر دور که فراموش شود، نه آنقدر نزدیک که بتوان برایش کلوزآپ گرفت. سایهاش بیش از خودش حقیقت داشت؛ چنانکه گویی از دلِ یکی از همان فیلمهایی بیرون آمده بود که سالهاست فقط در سینماتکها و حافظۀ چند دانشجوی خسته زندگی میکنند؛ فیلمهایی که بیش از آنکه روایت کنند، سکوت را قاب میگیرند.
شب که فرود میآید، آژیرها با باد همآواز میشوند. صدایشان نه هشدار است و نه سوگواره؛ چیزی میان لالایی و اعلامِ وضعیت. چراغها در مه میلرزند، همچون پروژکتورهایی که سالهاست دیگر بازیگری برای روشن کردن ندارند. آنوقت میفهمم که چرا بعضی فیلمها هرگز کهنه نمیشوند؛ زیرا آنها دربارهٔ آدمها نیستند، دربارۀ خاکسترند. دربارۀ انتظار. دربارۀ شهری که هر صبح خود را از زیر آوارِ شب بیرون میکشد و وانمود میکند هنوز نخستین روزِ فیلمبرداری است.
و آسمان... هنوز پر از همان ستارههای دنبالهدار است. ستارههایی که بیش از آنکه آرزو باشند، یادداشتهای حاشیهایِ جهاناند؛ یادداشتهایی که با نور نوشته شدهاند و با تاریکی خوانده میشوند.
شاید تمامِ این سالها، ما نه در شهر، که در اتاقِ تدوینِ کسی زندگی کردهایم؛ کسی که هنوز جرئت نکرده است میان این همه سکوت، دکمۀ «پایان» را فشار دهد.