
آخرین تماشاگر که از سالن بیرون رفت، پرده هنوز خاموش نشده بود. سفیدی بیمار آن، چون پیشانی تبآلود قدیسی فراموش، در تاریکی میسوخت؛ نه از بازماندۀ نور، از بازماندۀ نگاه. همیشه گمان بردهام پردهها دیرتر از آدمها میمیرند. تصویر، پس از آنکه آخرین قاب به پایان میرسد، اندکی در سپیدۀ خویش سرگردان میماند؛ مثل پرندهای که آسمانش را از او پس گرفته باشند و هنوز از عادت پرواز دست نکشیده باشد. شاید هر فیلم، پیش از آنکه تمام شود، چند ثانیه در عزای خودش میایستد؛ درنگی نامرئی، مکثی مومیایی، سوگواریِ سپیدِ سلولوئید بر تنِ تاریکی.
از ردیفِ واپسین برخاستم. صندلی، زیر وزن غیاب، آهی آهکی کشید؛ آهی که بوی مخمل مُرده، چوب چروکیده، گردِ گمشدۀ نگاتیو و خواب هزاران تماشاگر خاموش را با خود حمل میکرد. هرکسی سالها پیش، تکهای از اندوهش را زیر این مخمل سرخ دفن کرده و رفته بود و اکنون، سالن، گورستانی بود از غمهای بیصاحب؛ گورستانی که هر شب با نور زنده میشد و هر بامداد دوباره به سکوت سنگی سایهوار بازمیگشت.
درِ خروج را که گشودم، شهر بیهیچ مقدمهای بر صورتم کات خورد. تهران، در آن ساعت، نگاتیوی نمکشیده بود که هنوز در تشت ظهور میلرزید. باران هنوز آغاز نشده بود، اما عطر گسش، سالها بود که در هوا اقامت داشت؛ بوی بارانِ برنیامده، بوی ابر آبستن، بوی آسفالتی که پیشاپیش به خیسشدن ایمان آورده باشد. پاکت بهمن را از جیب پالتو بیرون آوردم. کاغذ نخودی سیگار، زیر سرانگشتانم خشخش خشکی داشت؛ خشخشی شبیه ورقزدن فیلمنامهای که سالها در کشوی میزی متروک خوابیده باشد. کبریت را کشیدم. شعله، لحظهای کوتاه، سیمای شهر را صورتبرداری کرد؛ نور نازک نارنجی، بر گونههای نمگرفتۀ شب لغزید و پیش از آنکه نامی برای اشیا پیدا کند، مُرد. دود، آرامآرام از دهانم برخاست؛ دود دلتنگ، دود دیررس، دود دودمان خاطره. خواست تا به آسمان برسد، اما باران، هنوز نباریده، گلویش را گرفت. مه، او را بلعید.
همان دم، بیهیچ سبب، صدایی از ژرفای ذهنم برخاست؛ نه دیالوگ بود، نه روایت، نه حتی خاطره. خشخش گرمی بود که از انتهای غروب میآمد؛ صدایی با بوی باران، بوی چای مانده، بوی پنجرهای نیمهباز. بعضی صداها صاحب ندارند؛ در هوا خانه میکنند. سالها پس از خاموشیِ حنجره، هنوز از دیوارها بالا میروند، در راهروهای حافظه قدم میزنند و بر شانهٔ سکوت دست میگذارند. آدمها گاهی نمیمیرند؛ از قاب بیرون میروند و در طنین خود اقامت میکنند.
قدم برداشتم. خیابان، رودی از چترهای چروک، چهرههای چرکابخورده و چراغهای چکنده بود. کفشها بر سنگفرش، موسیقی مچالهای مینواختند؛ سمفونی سمج سایش، سایه، سکوت. رهگذران از کنار هم عبور میکردند، بیآنکه چشمهایشان به هم برسد. هرکس، تابوت کوچکی از تنهایی را بر دوش میکشید و گمان میبرد کیف دستی یا کولهپشتی است. شهر، آسیاب عبور بود؛ آسیابی که آردش، فراموشی بود. هیچکس نمیرسید؛ همه فقط از کنارِ رسیدن رد میشدند. باران، سرانجام، بیصدا از آسمان گسست. نه بارید؛ بر شهر حل شد. قطرهها بر یقهام مینشستند؛ نرم، نمناک، نجواگر. از شانه تا سرآستین میخزیدند، چون زیرنویسهای لرزانی که دیگر کسی حوصلۀ خواندنشان را ندارد. نورهای نئون، در چالههای آب، هزار بار میشکستند و هزار بار بیهیچ رستگاری از نو زاده میشدند. هیچ روشناییای در این شهر کامل به دنیا نمیآید؛ هر نور، از همان آغاز، زخمی از تاریکی بر پیشانی دارد. ایستادم و به عبور آدمها نگاه کردم. آنها شتاب داشتند؛ شتابی بیسرانجام، شتابی بیساحل، شتابی که گویی نه برای رسیدن، که برای نرسیدن آفریده شده بود. زن، مرد، دانشجو، کارمند، دستفروش، پیرمرد... همگی در مدار نامرئی تکراری بیانتها میچرخیدند؛ چرخشی کور، چون حلقۀ فیلمی که در دستگاه گیر کرده باشد و مدام همان فریم را بسوزاند. و چه کسی میتوانست حدس بزند که اندک زمانی بعد، همین پیادهروها دیگر پیادهرو نخواهند بود؛ که چراغها، به جای باران، انعکاس آتش را بر شیشهها خواهند پاشید؛ که آژیر، جای آواز چهارراهها را خواهد گرفت؛ که فردا، بیآنکه کسی بفهمد، از تقویم شهر حذف خواهد شد؟
اما آن شب، من چیزی از آینده نمیدانستم. فقط سیگار بهمنی میان انگشتانم آرام میسوخت؛ باران، نامم را از روی شانههایم میشست؛ و تهران، با تمام چنارهای چرکین، چراغهای چکهچکه، چهرههای خسته و خیابانهای خیسش، هنوز خیال میکرد فیلم ادامه دارد.
از کنار ویترین کتابفروشی خاموش گذشتم. کتابها، پشتِ شیشههای بخارگرفته، شبیه زندانیانی بودند که سالها نور را فقط از پشت میلههای مه دیده باشند. جلدها، رنگ باران گرفته بودند و نام نویسندگان، زیر بخار، آهسته محو میشد؛ انگار حافظه نیز، مثل جوهر، عمری محدود داشته باشد. لحظهای ایستادم. تصویر خودم، میان کتابها و قطرهها، تکهتکه شد؛ هزار راوی، هزار رهگذر، هزار دانشجوی خسته که هیچکدام یقین نداشتند کدامشان اصل است. چند قدم آنسوتر، چراغِ سوپرمارکتی کوچک، در مه میتپید. نه روشن بود، نه خاموش؛ تنها اصرار داشت که هنوز وجود دارد. تابلوی رنگپریدهاش، زیر باران، به پوستِ ماهیِ فراموششدهای میمانست که بر دیوار شب آویخته باشند. زنگ در را که هل دادم، صدایی زنگارزده، زهدانِ سکوت را شکافت؛ صدایی که بوی فلزِ خسته، یخچالهای پیر و زمستانهای دور میداد. هوای مغازه، انباشته از بوهایی بود که هیچگاه همدیگر را ملاقات نمیکنند؛ بوی نان تازه، قهوۀ فوری، پوست نارنگی، صابون، روزنامه، شیر سرد، پلاستیک بارانخورده و اندکی بوی تنهایی. هر بو، در گوشهای از هوا نشسته بود؛ مثل بازیگری فراموششده که هنوز منتظر نوبت ورود به صحنه باشد.
نانی برداشتم. کبریتی دیگر. کنسروی که خودم هم میدانستم روزی خواهد رسید که تاریخ انقضایش از آیندۀ من طولانیتر باشد. همین که دست در جیب داخلی پالتو بردم، نوک انگشتانم به پلاستیکی سرد خورد. کارت. کارتِ دانشجویی. چقدر عجیب است که گاهی تمام زندگی، در مستطیلی کوچک جا میشود. آن را بیرون آوردم. عکس، هنوز مرا باور داشت. نام، هنوز خیال میکرد صاحبش همان جوان روز ثبتنام است. رشته، هنوز با غرور نوشته شده بود؛ گویی جهان، همچنان به سینما احتیاج دارد. اما لبههای کارت، ساییده شده بودند؛ رنگباخته، بارانخورده، فرسوده، مثل بلیت سینمایی که هزار بار میان انگشتان دلتنگ ورق خورده باشد. دانشگاه... همین یک واژه، دهها راهرو را از خواب بیدار کرد. بوی گچ خیس. چای کمرنگ بوفه. پلههایی که همیشه صدای کفشها را دیرتر از آدمها به خاطر میآوردند. سالنهایی که در آنها، بیشتر از آنکه فیلم ببینیم، رؤیا تدوین میکردیم. کلاسهایی که در آن، هرکس میخواست جهان را از زاویۀ لنزِ خودش دوباره اختراع کند. ساعتهایی که بر سر یک کات، یک سکوت، یک حرکت دوربین، تمام عصر را خرج میکردیم؛ چنان جدی، انگار سرنوشتِ جهان، به جابهجاییِ چند فریم وابسته باشد. حالا... درها بسته بودند. نه فقط درهای آهنی ساختمان. درهای بحث. درهای بیخوابی. درهای شور. درهای آن ایمانِ جوانی که گمان میکرد هنر، هنوز میتواند دستی بر شانهٔ تاریخ بگذارد و اندکی از تب آن کم کند. دانشگاه، دیگر جغرافیا نبود. لهجه بود. بویی بود که هر بار با باز شدن کیف، از میان دفترهای نمکشیده برمیخاست.
پیرمرد، بیآنکه نگاهم کند، گفت: «همین؟» خواستم بگویم: اگر امید، پشت قفسهای مانده، همان را هم حساب کنید. اگر فردا، هنوز تاریخ مصرفش نگذشته، برایم نگه دارید. اگر رؤیا را در بستهبندی کوچک هم میفروشید، یکی از آنها را بردارید. اما این چیزها، نه بارکد دارند، نه قیمت. کیسه را گرفتم و بیرون آمدم. باران، سنگینتر شده بود. چنان میبارید که انگار آسمان، سالها سکوت کرده و اکنون، یکباره همۀ جملههای نگفتهاش را بر سنگفرش مینوشت.
خانه، چند خیابان آنسوتر بود. و من، با کارتِ دانشجوییِ خیس در جیب، تازه داشتم میفهمیدم که بعضی درها، حتی اگر دوباره باز شوند، آدم سابق از آنها عبور نخواهد کرد. راه خانه، از میان خیابانهایی میگذشت که دیگر شباهتی به خیابان نداشتند؛ بیشتر به راهروهای طویلی میمانستند که در حافظۀ شهری فراموششده امتداد یافته باشند. باران، بیهیچ شتابی، بر شانههای چنارها دست میکشید و برگها، چون نگاتیوهای سبز سوخته، آرامآرام از شاخهها جدا میشدند و بر آسفالت آبخورده مینشستند. هر چراغ، هالهای لرزان پیرامونِ خویش حمل میکرد؛ هالهای که در آب چالهها هزارباره میشکست و هزارباره، بیآنکه به رستگاری برسد، از نو زاده میشد. همیشه با خود اندیشیدهام که نور، در این شهر، هرگز به بلوغ نمیرسد؛ پیش از آنکه کامل شود، چیزی از تاریکی در استخوانش لانه میکند. شاید به همین سبب است که تهران، حتی در روشنترین شبهایش نیز اندکی بوی غروب میدهد؛ بوی غباری که بر گونهٔ زمان نشسته باشد، بوی شیشههای نمکشیده، بوی دودی که هنوز به آتش نرسیده است.
به پنجرههای روشنِ ساختمانها نگاه میکردم. هر پنجره، پردهای جداگانه بود؛ نمایی مستقل از فیلمی که هرگز تدوین نخواهد شد. پشت هر شیشه، کسی احتمالاً چای مینوشید، کتابی نیمهباز بر زانو داشت، کودکی خوابش برده بود یا پیرزنی آرام، بیآنکه چیزی را ببیند، به باران خیره مانده بود. هیچکدام از این قابها دیگری را نمیشناخت و با این همه، کنار هم شهری را میساختند که سالهاست به جای زندگی، نقشِ زندگی را بازی میکند. آن لحظه فهمیدم شاید بزرگترین دروغِ شهر همین چراغها باشند؛ این وانمود کوچک که هنوز کسی آن سوی پنجره منتظر است، هنوز گفتوگویی باقی مانده، هنوز سفرهای پهن خواهد شد و صدایی از آشپزخانه نامِ کسی را صدا خواهد زد.
در همین اندیشه بودم که نامی، بیاجازه، از ژرفای حافظه برخاست؛ نامی که سالها بود با هر فیلم آغاز میشد و با هر تیتراژ به پایان نمیرسید: عمو. عجیب است که بعضی آدمها، پس از رفتن، بیشتر از زمان حضورشان در کنار ما زندگی میکنند. هنوز صدای خندهاش را به یاد دارم؛ خندهای آرام که بیشتر به مکث شباهت داشت تا به صدا. روزی که به همه گفتم میخواهم سینما بخوانم، بسیاری با اعداد و آینده و نان، رؤیا را محاکمه کردند؛ اما او تنها کسی بود که سکوت کرد، بعد لبخند زد و گفت: «اگر قرار است چیزی را تمام عمر دوست داشته باشی، بگذار همان چیز، راه گرسنگی و نجاتت را با هم به تو یاد بدهد.» آن جمله سالها در گوشم ماند؛ نه چون نصیحت، چون پناه.
جمعهشبها، خانهٔ او آیین کوچکی داشت. چراغها خاموش میشدند، پرده کشیده میشد، استکانهای چای کنار دست مینشستند و فیلم آغاز میشد. نه از آن فیلمهایی که سالنهای بزرگ با صفهای بلند نمایش میدادند؛ فیلمهایی خاموش، کمتماشاگر، سرگردان؛ فیلمهایی که بیشتر از آنکه قصه بگویند، به آدم یاد میدادند چگونه به سکوت گوش بدهد. بعد از پایانِ فیلم، هیچکدام برای مدتی حرف نمیزدیم. تیتراژ که بالا میآمد، او سیگارش را روشن میکرد، دود را آهسته در تاریکی رها میکرد و ما هر دو به پردهای نگاه میکردیم که دیگر تصویری نداشت، اما هنوز چیزی در آن نفس میکشید. بعدها فهمیدم گفتوگو، درست از همان لحظه آغاز میشد که فیلم پایان یافته بود؛ سینما، نه در قاب، که در فاصلهٔ میانِ دو جمله زندگی میکند.
بعد رفت. آن سوی برفهای بیگانه، آن سوی خیابانهایی که نامشان را فقط در نقشهها دیده بودم. مهاجرت، تنها دور شدن از یک جغرافیا نیست؛ گاهی اختلاف ساعت، از اختلاف قارهها عمیقتر میشود. از آن پس، هر بار عکسی میفرستاد؛ سینمایی قدیمی، نیمکتی خیس، درختی برفی یا خیابانی خلوت. زیر همۀ آن عکسها تنها یک جمله نوشته بود: «این را باید با هم میدیدیم.» هیچ جملهای در عمرم این اندازه کوتاه و این اندازه سنگین نبوده است. تمامِ فاصلهٔ میانِ دو قارّه، گاهی در همین چند واژه جا میشد.
کلید را در قفل چرخاندم. صدای فلز، در راهروی خاموش پیچید؛ صدایی که انگار سالها کسی منتظرِ باز شدنش نبوده است. در که گشوده شد، تاریکی پیش از من وارد خانه شده بود. اتاقها بوی کتاب، چوب کهنه، باران مانده و اندکی غبار میدادند؛ همان بوی خاص خانههایی که مدتهاست کسی در آنها بلند نخندیده است. پالتوی خیس را روی صندلی انداختم. قطرههای آب، آرام از آستینها چکیدند و بر کفِ اتاق جمع شدند؛ چنانکه انگار حلقهای از فیلم، فریمفریم، از سقف فرو میریزد و بر زمین پخش میشود. بیاختیار به سوی قفسۀ فیلمها رفتم. انگشتانم بر عطف دیسکها میلغزیدند؛ هر کدام نام سالی را بر خود حمل میکرد، نام گفتوگویی، نام شبی، نام انسانی که دیگر حضور نداشت. یکی را بیرون کشیدم؛ بیآنکه نگاه کنم. گاهی انتخاب، کار ما نیست. بعضی فیلمها، سالها در قفسه میمانند تا شبی فرا برسد که خودشان ما را صدا بزنند. روی جلد، مهی کمرنگ، جادهای باریک و درختانی خاموش دیده میشد. یادم آمد دایی یک بار گفته بود: «این فیلم را امشب نبین. بگذار روزی ببینی که احساس کردی جهان دیگر همان جهانی نیست که میشناختی.»
دیسک آرام در دستگاه چرخید. صدای گردش آن، سکوت خانه را دایرهوار برید؛ صدایی کوچک، اما شبیه گردش سیارهای تنها در دل کیهانی خاموش. نور آبی دستگاه بر دیوار نشست و خانه، آهسته، شکل سالن سینمایی متروک را به خود گرفت که آخرین تماشاگرش سالها پیش از آن بیرون رفته باشد. فیلم آغاز شد؛ نه با حادثه، نه با موسیقی، بلکه با مه. مهی که میان درختان میلغزید و جادهای که در سکوت گم میشد. همان فیلمهایی که بیش از آنکه دیده شوند، در آدم رسوب میکنند؛ فیلمهایی که روایتشان در حافظه اتفاق میافتد، نه بر پرده.
آن شب، هنوز هیچکس نمیدانست که چند هفته بعد، باران، نام خود را به باروت خواهد سپرد؛ که پنجرهها به جای انعکاس قطره، آتش را به خاطر خواهند آورد؛ که کلاسها، سالنهای سینما، کتابخانهها و خیابانهایی که هر روز از آنها عبور میکردیم، ناگهان به خاطره تبدیل خواهند شد؛ خاطرهای که هنوز اتفاق نیفتاده بود. ما همچنان برای فردا برنامه میریختیم، بلیت میخریدیم، کتاب امانت میگرفتیم، قرار دیدار میگذاشتیم، بیآنکه بدانیم جهان، بیصدا، تقویم را از زیر دستمان کشیده است. و شاید بزرگترین تراژدیِ انسان همین باشد؛ اینکه همیشه با فردا زندگی میکند، در حالی که تاریخ، گاه بسیار پیشتر، تصمیم گرفته است فردایی در کار نباشد.