
گاهی باید میزانسن صورت را برهم زد؛ ماسک بازیگر را از چهره برداشت و روح هرزه و هراسخورده را از حاشیهٔ قاب، دوباره به متن پلان بازگرداند. هرچه بیشتر کارگردانی میخوانم، بیشتر به این سوءظن گرفتار میشوم که انسان، پیش از آنکه موجودی اخلاقی باشد، بازیگری حرفهایست؛ سالها در نمای متوسط زندگی میکند و تنها در کلوزآپ تنهایی، چهرهٔ واقعیاش لو میرود.
قهوه، امروز، داغتر از هُرم تیرماه این پایتخت دودآلود بود و با این همه، حتی یک استاپ هم دیافراگم پلکهایم را باز نکرد. کافئین نیز گاهی از نوردهی روح عاجز میماند. فیلمنامهخوانی اول صبح، پشت کارگاه آقای کامروا، بیش از آنکه شبیه خوانش متن باشد، تمرینی بود برای کشدادن زمان؛ لانگتیکی بیبرش که در آن، سکوت از دیالوگها باورپذیرتر بود و زیرمتن، مدام از روی متن فوکوس میدزدید. هر صفحهای که ورق میخورد، احساس میکردم جهان دارد نسخهٔ دیگری از همان پلان تکراری را برداشت میکند؛ برداشت پنجم، برداشت دوازدهم، برداشت بیپایان.
ترافیک، طبق معمول، تدوین صبح را به هم ریخت. نیم ساعت، میان اگزوزها، اتوبوسها، بوقهای بیمیزان و خارج از گام و چهرههایی که انگار همه سیاهیلشکر یک پروژهٔ کمبودجه بودند، گرفتار ماندم. تهران، این روزها، بیش از آنکه شهر باشد، لوکیشنی است که دستیار صحنه فراموش کرده آن را جمع کند؛ خیابانها پر از دکورهای نیمهکارهاند، آسمان همیشه نور مرده مریضمآب دارد و آدمها، بیآنکه بدانند، هر روز از مقابل دوربینی نامرئی رد میشوند که هیچکس پشت آن ننشسته است.
بعد از کارگاه، با دو رفیق همدرس و همدرد، گوشهای پناه گرفتیم؛ سیگاری روشن شد، قهوهای سفارش دادیم و بحث، مثل دود، آرام از میان انگشتان بالا رفت. از پروژههای پایانترم گفتیم، از ایدههایی که هنوز در مرحلهٔ پیشتولید ماندهاند، از فیلمهایی که هرگز ساخته نخواهند شد و از فیلمهایی که اگر ساخته شوند، شاید دیگر تماشاگرشان خود ما نباشیم. کمی بعد، یکی از بچههای کارشناسی هم به جمع اضافه شد. حرف، بیآنکه کسی اراده کند، به وضعیت این روزها کشیده شد؛ به کلاسهای معلق، به صفحههای خاموش، به شایعهها و تعلیقهای بیپایان. کسی آهسته گفت شاید دوباره پایمان به این رؤیاکدهٔ فرسوده و دوستداشتنی نرسد. بعد سکوت شد؛ سکوتی که از هر دیالوگی دقیقتر بود. هیچکس کات نداد. هیچکس نگفت این فقط یک سکانس است و فیلم ادامه دارد. شاید همه، بیصدا، فهمیده بودیم که گاهی پایان، پیش از تیتراژ اتفاق میافتد.
غروب، با اسحاق قرار داشتم. قرار همیشگی دیدن و کالبدشکافی فیلم؛ نه برای امتیاز دادن، برای زیستن در آن. نخست Full Metal Jacket را دوباره دیدیم؛ دربارهٔ شکست میزانسن جنگ، هندسهٔ سرد قابها، فاصلهگذاری بیرحمانهٔ کوبریک و آن تصاویری حرف زدیم که بیشتر از هر میدان نبردی، بوی مرگ میدادند. وقت، برخلاف عادت، با ما مهربان بود. Vertigo را هم دوباره مرور کردیم؛ دربارهٔ حرکت مارپیچ دوربین، وسواس هیچکاک در میزانسن، دالیزوم سرگیجه، رنگهایی که پیش از شخصیتها روایت میکنند و عشقی که از همان پلان نخست، محکوم به سقوط است. بعضی فیلمها را نمیشود دید؛ باید قاببهقاب، دوباره تدوینشان کرد تا فهمید چرا هنوز از حافظه پاک نمیشوند.
وقتی از ساختمان بیرون آمدیم، غروب هنوز تصمیم نگرفته بود شب شود. آسمان و خیابان، هر دو، یک طیف خاکستری واحد بودند؛ گویی کسی در تصحیح رنگ، اشباع جهان را تا آخرین درجه پایین کشیده باشد. نور، از پشت ابرها، همچون پروژکتوری فرسوده میتابید و چنارها، سایههای کشیدهٔ خود را بر آسفالت پهن میکردند؛ سایههایی که بیشتر به فریمهای سوختهٔ نگاتیو شباهت داشتند تا به درخت.
اکنون شب است. خانه، در سکوت پس از اکران فرو رفته است. این چند سطر را مینویسم؛ سطرهایی که میدانم عمرشان از چند ساعت بیشتر نخواهد بود. هر یادداشت، پیش از آنکه متولد شود، حکم مرگش را با خود حمل میکند. شاید نوشتن چیزی جز دفنکردن آهستهٔ واژهها نباشد. اندکی بعد، برای سومین بار، Neighboring Sounds را پخش خواهم کرد. نه از سر تکرار، از سر احتیاج. بعضی فیلمها روایت نمیشوند؛ در دیوارها، در فاصلهٔ اتاقها، در صدای آسانسور، لرزش ماشین لباسشویی، در سکوت راهروها و در اضطرابی که از دل صداهای روزمره برمیخیزد، آرام لانه میکنند. هر بار که میبینمشان، احساس میکنم نه فیلم را، که زندگی خودم را در نسخهای دیگر بازبینی میکنم؛ گویی تمام این روزها، فقط راشهایی بودهاند که هنوز کسی جرئت تدوینشان را پیدا نکرده است.