در این قسمت، فیزیک در سرعتهای بسیار بالا را بررسی میکنیم. حرکت نسبی در فیزیک کلاسیک را آموختیم. گالیله مفهوم چارچوب مرجع لخت را بیان کرد. بر طبق این مفهوم، اندازهگیری سرعت به چارچوب مرجع لخت انتخاب شده بستگی دارد. از آنجا که گالیله در قرن هفدهم میلادی زندگی میکرد، وسایل موردنیاز برای انجام آزمایشهای تجربی، محدود و اغلب غیردقیق بودند. اینشتین در آغاز قرن بیستم میلادی نظریه مطرح شده توسط گالیله را ادامه داد. اینشتین همانند گالیله معتقد بود باید همواره چارچوب مرجع لخت در نظر گرفته شود. نکته مهم در انتخاب این چارچوب آن است که ساکن در نظر گرفته میشود و بقیه اجسام، مانند زمین، افراد یا قطار، نسبت به این چارچوب حرکت میکنند.
هر چارچوب مرجع لخت، محورهای مختصات و ساعت خود را دارد. ساعت هر چارچوب ممکن است واقعی یا خیالی باشد و از آن برای اندازهگیری زمان در آن چارچوب استفاده میشود. اینشتین سوال مهم و جالبی مطرح کرد. اگر جسمی که با سرعت بسیار زیاد و نزدیک به سرعت نور حرکت میکند یا حتی نور را به عنوان چارچوب مرجع لخت انتخاب کنیم، چه اتفاقی رخ میدهد؟ اتفاق بسیار عجیبی رخ خواهد داد. نسبیت خاص از دو فرضیه تشکیل شده است. این دو فرضیه در نگاه نخست بسیار ساده به نظر میرسند، اما برای آنکه این دو فرضیه درست باشند باید به طور کامل فهم و درک خود از فضا و زمان را بازسازی کنیم. چارچوب مرجع لخت را به گونهای انتخاب میکنیم که شتاب حرکت آن صفر باشد (سرعت ثابت). به طور معمول زمین را ساکن و به عنوان چارچوب مرجع لخت انتخاب میکنیم.
فرضیه نخست بیان میکند که قوانین فیزیک در هر چارچوب مرجع لخت یکسان هستند. فرقی ندارد ساکن روی زمین ایستاده باشید یا با سرعت ثابت با ماشین یا هواپیما حرکت کنید. در تمام این حالتها، قوانین فیزیک برای شما یکسان است. بر طبق فرضیه دوم، سرعت نور در خلأ در هر چارچوب مرجع لخت یکسان است. فرض کنید ساکن روی زمین، کنار جادهای ایستادهاید و اتومبیلی را مشاهده میکنید که با سرعت ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت حرکت میکند. سرعت اتومبیل را ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت اندازه میگیرید. اما اگر به جای ایستادن کنار جاده، در اتومبیلی باشید که با سرعت ۹۰ کیلومتر بر ساعت در همان جاده حرکت میکند و اتومبیلی با سرعت ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت از کنار شما عبور کند، سرعت اتومبیل عبوری را برابر ۱۰ کیلومتر بر ساعت اندازه خواهید گرفت. زیرا اتومبیل دوم ۱۰ کیلومتر بر ساعت نسبت به چارچوب مرجع لخت، اتومبیل شما حرکت میکند.
بنابراین، سرعت اتومبیل به چارچوب مرجع لخت انتخاب شده بستگی دارد. این جمله مشابه همان چیزی است که گالیله سالها قبل مطرح کرد. اما بر طبق فرضیه دوم نسبیت خاص، رفتار نور اینگونه نیست. اگر ساکن روی زمین ایستاده باشد، سرعت نور را برابر ۳۰۰ هزار متر بر ثانیه اندازه خواهید گرفت. اگر در هواپیمای در حال پرواز باشید، باز هم سرعت نور را همین مقدار بهدست میآورید. حتی اگر در فضاپیمایی باشید که با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت میکند باز هم سرعت نور را برابر ۳۰۰ هزار متر بر ثانیه اندازه میگیرید. یکسان بودن سرعت نور در تمام چارچوبهای مرجع لخت به طور تجربی نیز به اثبات رسیده است. زیرا هنگامیکه دو جسم ساطعکننده نور، یکی ساکن و دیگری متحرک، را با یکدیگر مقایسه میکنیم، هر دو نتیجه یکسانی را برای سرعت نور میدهند. در نتیجه، سرعت نور، بدون توجه به حرکت منبع، همواره یکسان است.
حرکت با سرعتی نزدیک به سرعت نور
چرا سرعت نور همواره یکسان است؟ چرا نمیتوانیم به این سرعت برسیم؟ نرسیدن به سرعت نور، تنها به دلیل نبودن تکنولوژی نیست، بلکه سرعت نور یکی از بنیادیترین قوانین در فیزیک است. این سرعت، حد سرعت در جهان است. در مطالب بالا مثالی را در مورد سرعت حرکت اتومبیل از دید ناظرهای مختلف بررسی کردیم. در این مثال گفتیم ناظر روی زمین و ناظر در اتومبیلی که با سرعت کمتر از ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت حرکت میکند، سرعتهای متفاوتی را برای اتومبیل سریعتر بهدست میآورند. برای آنکه ناظر روی زمین و ناظر در فضاپیمایی که با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت میکند مقدار یکسانی را برای سرعت نور بهدست آورند، باید تجربه متفاوتی از زمان داشته باشند. این نخستین نتیجهای است که از نسبیت خاص میگیریم. نیوتن، زمان را کمیتی صلب و جدانشدنی میدانست، اما این مفهوم در نسبیت خاص متفاوت است.
از دید نسبیت، گذر زمان برای ناظرهای مختلف یکسان نیست. به بیان دیگر، آهنگ گذر زمان برای ناظرهای مختلف، متفاوت است. به زبان ساده، زمان نسبی است. این نتیجه در نگاه نخست مناسب فیلمهای علمی تخیلی به نظر میرسد، اما بارها توسط آزمایشهای تجربی تایید شده است. جهان اینگونه و متفاوت از آنچه در پایان قرن نوزدهم میلادی تصور میشد، کار میکند.