با شناخت دقیق و مطالعه بر روی عملکردهای طبیعی بدن، فیزیولوژیستها میتوانند در مورد آنچه که در هنگام بروز یک بیماری در بدن اتفاق میافتد، اطلاعات دقیقی کسب کنند. به عنوان مثال، فیزیولوژیستها متوجه شدهاند که چگونه انواع مختلف سلولهای لوزالمعده برای کنترل سطح قند خون هورمونهایی را آزاد میکنند. این اطلاعات به پزشکان کمک میکند تا بیماری دیابت را بشناسند و در نهایت روشهای درمانی موثر برای این بیماری را شناسایی کنند.
تصویر ۹: فیزیولوژی در پزشکی
علوم فیزیولوژیک همچنین دیدگاههای واضحی در مورد چگونگی ایجاد عملکردهای کارآمد بدن انسان را ارائه میدهند. این بخش اغلب بخشی از پزشکی ورزشی محسوب میشود، جایی که دانستن چگونگی سازگاری بدن با چالشهای بدنی به ورزشکاران حرفهای کمک میکند تا عملکرد خود را بهبود بخشند، از صدمههای فیزیکی جلوگیری کنند و سریعتر بهبود یابند.
شاخههای مختلف علم فیزیولوژی
همان طور که در بالا اشاره شد، فیزیولوژی علم بسیار گستردهای است که خود شاخههای مختلفی را در بر میگیرد، در این بخش به شاخههای مختلف فیزیولوژی میپردازیم:
فیزیولوژی سلولی (Cell Physiology): در این شاخه به مطالعه چگونگی عملکرد سلول و برهمکنشهای سلولها با یکدیگر میپردازیم؛ فیزیولوژی سلولی بر انتقال مولکولهای مختلف از غشای سلول و همچنین انتقال پیام بین سلولهای عصبی یا نورونها تمرکز دارد.
فیزیولوژی سلولی
تصویر ۱۰: تصویر میکروسکوپ الکترونی از مراحل تقسیم سلولی
فیزیولوژی سیستمها (Systems Physiology): این شاخه از فیزیولوژی بر ریاضیات و محاسبات و همچنین مدلسازی سیستمهای پیچیده زیستی تمرکز دارد. فیزیولوژی سیستمها به دنبال راهی است برای توصیف سلولهای منفرد و اجزای تشکیل دهنده آنها که موجب میشوند یک سیستم بتواند به تغییرات محیطی پاسخ دهد. متخصصان این شاخه اغلب به مطالعه شبکههای متابولیکی و سیگنال سلولی نیز میپردازند.
فیزیولوژی تکاملی (Evolutionary Physiology): شاخهای از فیزیولوژی است که به مطالعه سیستم یا بخشهای سیستمها که در طول نسلهای مختلف سازگاری و تغییرات مختلف پیدا کردهاند، میپردازد. موضوعات تحقیقی این شاخه زمینههای زیادی را در بر میگیرد که از جمله آنها میتوان به نقش رفتاری در تکامل، انتخاب جنسی و تغییرات فیزیولوژیکی در رابطه با تغییرات زمین شناسی و جغرافیایی اشاره کرد.
فیزیولوژی دفاعی (Defense Physiology): تغییراتی که به عنوان واکنشی در برابر خطرات احتمالی محسوب میشوند، مانند آمادگی برای پاسخهای گریز و یا مبارزه، در حوزه مطالعات این شاخه از فیزیولوژی قرار میگیرند.
فیزیولوژی ورزشی (Exercise Physiology): این شاخه در مورد فیزیولوژی حرکات و فعالیتهای فیزیکی بدن مطالعه میکند. مباحث مطالعاتی این شاخه شامل «بیوانرژیتیک» (bioenergetics)، «بیوشیمی» (biochemistry)، «عملکرد قلب و ریه» (cardiopulmonary function)، «بیومکانیک» (biomechanics)، «هماتولوژی» (hematology)، فیزیولوژی ماهیچههای اسکلتی، «عملکرد تومورهای نورواندوکرین» (neuroendocrine function) و فعالیت سیستم عصبی هستند.
فیزیولوژی ورزشی
تصویر ۱۱: فیزیولوژی ورزشی
شاخهها و مباحثی که در بالا مطرح شد تنها بخشی از علم فیزیولوژی را در بر میگیرند.
مقایسه فیزیولوژی و آناتومی
آناتومی بدن انسان قابل مشاهده است و پزشکان و دانشمندان باستان آن را از طریق برش، جراحی و مشاهده مستقیم مورد مطالعه قرار دادند. اما کشف چگونگی عملکرد بدن سختتر است. این بدان معناست که فیزیولوژی نسبت به آناتومی یک علم مدرنتر به شمار میآید.
تصویر ۱۲: مدل آناتومی بدن انسان
فیزیولوژی مطالعه چگونگی عملکرد بدن انسان است. این علم عملکرد اصلی شیمیایی و فیزیک بدن را توصیف میکند، از نحوه رفتار مولکولها در سلولها تا نحوه عملکرد سیستمها و چگونگی همکاری اندامها با یکدیگر در این علم مورد بررسی قرار میگیرند. فیزیولوژی در واقع، کمک میکند تا درک کنیم که در یک بدن سالم چه اتفاقاتی در زندگی روزمره میافتد و هنگام بیمار شدن چه مشکلاتی در عملکرد اجزای بدن رخ میدهد.
بیشتر دادههای علم فیزیولوژی به مطالعات تحقیقاتی اساسی انجام شده در آزمایشگاه بستگی دارند. برخی از فیزیولوژیستها پروتئینها یا سلولهای منفرد را مطالعه میکنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است در مورد چگونگی تعامل سلولها برای تشکیل بافتها، اندامها و سیستمهایی در بدن تحقیقات خود را انجام دهند.
علم آناتومی انسان مطالعه ساختارهای بدن را در بر میگیرد، در حالی که فیزیولوژی، مطالعه چگونگی عملکرد این ساختارها است. تکنیکهای اسکن یا تصویربرداریهایی مانند اشعه ایکس یا سونوگرافی میتوانند آناتومی بدن را نشان دهد، اما پزشکان از آزمایشات دیگری مانند ادرار و آزمایش خون یا الکتروکاردیوگرام (EKG) برای شناسایی جزئیات در مورد فیزیولوژی بدن استفاده میکنند. از این رو، آناتومی بسیار با حوزه علم فیزیولوژی مرتبط است. در واقع آناتومی بر مطالعه بخشهای مختلف ساختارهای بدن تمرکز دارد، در حالی که فیزیولوژی در مورد چگونگی عملکرد این بخشها و ارتباط آنها با یکدیگر مطالعه میکند.