تا حالا حس کردید که میتونید سنگینی نگاه دیگران رو روی پوستتون حس کنید!؟ یا مثلا حس کنید که ارتباط چشمی داره به طرز عجیب و غریبی از ژنراتور مرکزیتون، انرژی الکتریکی میگیره که باعث میشه مغزتون برای لحظاتی کار نکنه و فشار شبکه بیش از حد بالا بره که منجر به ورود به حالت خلسه و استندبای ذهنی-جسمی بشه!؟ شایدم فقط استندبای ذهنی!
به هر حال، اینها ربطی به چیزی که در ادامه میریم سراغش ندارن و صرفا اینها رو گفتم که مقدمه متن رو یک جوری پر کرده باشم..

بدیهیه که اولین تصور ما از ساختار زمان، یک ساختار خطیِ پیشرونده باشه. همواره به سمت آینده پیش میره و بیشتر از قبل از گذشته فاصله میگیره. اما وقتی میگیم خط، طبیعتن تصوری از خط رو به صورت یک شکل در ذهنمون داریم. ولی آیا تصوری از شکل خط زمان هم داریم!؟ خط زمانی دقیقا چه شکلیه!؟
پاسخی که در ابتدا ممکنه به ذهنمون برسه، اینه که زمان، به شکل یک خط هست که از دو طرف انتهایی نداره، منشعب نمیشه، منفرده و یک مسیر مستقیم رو طی میکنه، و به صورت پیوسته ادامه داره.
اما آیا واقعا زمان، ویژگیهای این شکلی که ازش متصور هستیم رو داره؟ و اگر همچین ویژگیهایی رو داره، این یک چیز اثبات شده و واقعی هست یا صرفن فقط یک احتماله!؟
همونطور که میبینید، سوالاتی که این بار هم پرسیده شدن، قرابت عجیبی با سوالاتی دارن که از دو دیدگاه نسبیگرایی و مطلقگرایی، پرسیده شده بود.
اگر دیدگاه نسبی و رابطهای رو در نظر بگیریم، همبندی زمان بسته به رویدادها و روابط بین وقایع و چیزها شکل میگیره. از طرف دیگه، اگر دیدگاه مطلق صادق باشه، شکل خطی زمان به صورت مستقل از وقایع وجود خواهد داشت. با این فرض که دیدگاه افلاطونی و مطلق به زمان درست باشه، ما دقیقن نمیدونیم که باید چه ویژگیهای دیگری رو برای این شکل فرضی از ساختار خطی زمان برای خودمون در نظر بگیریم!
با توجه به دیدگاه ارسطو نسبت به زمان، باید شکل اون رو یک خط بیآغاز در نظر بگیریم و نه اشکال دیگهای مثل پاره خط، خط خمیده و ...
از این گذشته، ارسطو استدلال میکنه که زمان، آغازی نداره. چرا!؟
به این دلیل که اگر ما بخوایم زمانی رو به عنوان زمان اصلی در نظر بگیریم، برای وجود، باید یک خط زمانی قبل، و یک خط زمانی هم بعد از اون نقطه از زمان داشته باشیم. این یعنی اصولا، چیزی که ما به عنوان زمان در ذهن داریم، به احتمال زیاد، نقطهی آغازین نداره. چون نقطه آغازین، اصولا با تعریف زمان مغایرت داره و دیگه نمیشه برای نامیدن اون، از واژه "زمان" استفاده کرد!
(به همین ترتیب، ارسطو همین استدلال رو برای پایان زمان هم مطرح میکنه)

ایده ارسطو میتونه درست باشه، میتونه درست نباشه. اما حتی با این فرض که این ایده نادرست باشه، باز هم مردم به دلایل شهودی و اصطلاحا، باور به یک ایده امن و امان که یکپارچگی ساختار ذهنیشون رو تضمین کنه؛ از پذیرش نقطه آغاز و به همین ترتیب، نقطه پایان برای زمان اجتناب میکنن.
با این حال ما همچنان یک دغدغه ذهنی در قبال مدل همبندی زمان داریم، اینکه آیا ویژگیهایی که برای شکل خطی زمان در نظر گرفتیم، آیا یک واقعیت قطعی هستن یا فقط احتمالاتی هستن که ممکن هست رخ بدن و ممکن هم هست که رخ ندن!؟؟
فرض کنید ما مدرکی دال بر وجود داشتن نقطه آغازین برای زمان پیدا کردیم؛ حال باز یک سوال بنیادین دیگه به ذهنمون خطور میکنه!
اینکه آیا قبل از این نقطه آغازین، ما دوره زمانی تهی رو قبل از این آغاز داشتیم یا که این نقطه آغاز، یک نقطه آغاز همه جوره و اساسی برای کل ساختار زمان به حساب میاد!؟
از طرف دیگه سوالات دیگهای هم مرتبط با کل ساختار ایده همبندی زمان ممکنه به وجود بیاد. مثلا اینکه آیا این شکلی که ما از زمان در ذهنمون ترسیم کردیم با حالت خطی، لزومن منفرده!؟ یا که مثلا چندین جریان زمانی داریم که موازی با هم پیش میرن!؟ و آیا این خطوط با هم در ارتباطن یا که با وجود ارتباطی که بینشون هست، ساختار خطی خودشون رو صورت مستقیم و بدون اتصال به دیگری حفظ میکنن!؟
یا امکانش هست که زمان انشعاباتی داشته باشه (مثل سفر در زمان) یا که مثلا پیوندی به یک حلقه زمانی داشته باشه که انتهای اون بسته میشه!؟
و آیا ساختار خطی زمان از هر دو سر، یکسان هست یا یکی از دو سر از دیگری متفاوت هست و شرایط خاصی رو دارا هست!؟ ممکنه یکی از دو سر شرایط خاصی داشته باشه که ساختار خطی رو به تدریج تغییر بده یا..!؟
در ادامه خواهیم فهمید..

خب در مقاله معروفی که سال 1908 منتشر شد، مکتاگرت ادعا کرد که چیزی تحت عنوان زمان، اصلا وجود نداره. یک ادعا و استدلال بحثبرانگیز که به تبع اون، کارش رو برای توضیح این ادعا سخت میکرد.
او معتقد بود که ساختار خطی زمان، صرفن در نمود ظاهری خودش در دنیا به این شکل فهم میشه.
او در ابتدا و قبل از هر چیز، دو تا استدلال میکنه. میگه اولن، میشه موقعیتهای زمانی رو با توجه به روزهای گذشته، لحظه حال و روزهای آینده مرتب کرد و در نظر گرفت.
به این سری از موقعیتها که توسط این ویژگیها مرتب شدن، <<سری A>> گفته میشه.
در روش دوم اما، میشه زمان رو با در نظر گرفتن یک نقطه یا معیار مکانی توصیف و دستهبندی کرد. مثل دو روز زودتر از فلان، یک روز زودتر از بهمان، همزمان با چنان، سه روز بعد از آنچنان و ...
به این سری از موقعیتها که توسط ویژگیهای دو خط بالا، مرتب میشن، <<سری B>> گفته میشه.
اما بعد از بیان این دو سری، استدلال میکنه که سری B، بدون وجود سری A نمیتونه یک سری معتبر و واقعی رو توصیف و مرتب کنه. چرا!؟
به این دلیل که زمان مدام در حال تغییر هست و این ساختار فقط در سری A مشاهده میشه در حالی که در سری B، ما شکلی ثابت از زمان رو شاهد هستیم که تغییر نمیکنه!
از طرف دیگه مکتاگرت معتقد بود که سری A هم ایراداتی داره. یکی از این ایرادات، ساختار متناقض اون هست. استدلال کرد که یک موقعیت زمانی، نمیتونی هم گذشته باشه و هم آینده!
و از طرف دیگه در ادامه گفت که در ساختار سری A، هر موقعیت زمانی باید لزوما هم گذشته باشه، هم حال و هم آینده. و از اونجایی که هر دو سری با توجه به دلایلی که گفتیم، نامعتبر هستن. مک تاگرت نتیجه میگیره که زمان غیرواقعی هست و وجود نداره!
اما یک فرض در اینجا مطرح میشه که سعی داره استدلال مکتاگرت رو به چالش بکشه. و اون هم این هست که، اگر اینطور بگیم که یک موقعیت زمانی در گذشته، فقط برای لحظهای در آینده بوده و یک موقعیت زمانی در آینده، فقط برای لحظهای در گذشته، اون زمان تکلیف چیه!؟
در مکتاگرت پاسخ میده که، خود اون موقعیت زمانی مذکور و اون بخش از زمان که ذکر شده هم باید ویژگیهای سری A رو نداشته باشه تا ساختارش متناقض نباشه. با این حال اون بخش هم خودش از ساختار سری A پیروی میکنه و ما هر طور هم که حساب کنیم، باز هم ایراد سری A، گریبانگیر تمامی حالتهای مذکور میشه که زنجیرهای بیانتها از تناقضها رو شکل میده و مشکل اول رو حل نمیکنه!
بحث بر سر درستی یا نادرستی این ایده، همچنان ادامه داره...
حقیقت جهان، فاقد گذشت زمان است، اما شناخت ناکامل ما از این حقیقت است که مفهوم زمان را شکل می دهد. بنابراین زمان از جهل ما شکل می گیرد.
Carlo Rovelli
خسته نباشید!
ادامه مبحث میمونه برای پستهای بعدی، هنوز ۸ تا ایده دیگه مونده که بررسیشون نکردیم!