جمله آ: «اگر در این زمینه تخصص نداری نظر نده» و همینطور وارون آن (دستکم تا حدود زیادی وارونه) ب: «هر کسی میتواند نظر بدهد» میتوانند معناهای بسیار گوناگونی داشته باشد که بستگی دارد به موقعیت، گوینده و مخاطب. از همین رو میتوان معادلهای تقریبی برای هرکدام از این دو جمله ارائه کرد که معنای آن را روشنتر کنند.. از گزارههای متافیزیکی و اپیستمولوژیک گرفته تا گزارههای علمی و منطقی. مثلا جمله دوم را میتوان معادل جملاتی گرفت که ظاهرا بدیهی به نظر میرسند. مثلا «هر کسی میتواند نظر بدهد» یعنی «هر کسی میتواند نظری داشته باشد» که خود این جمله را میتوان معادل این جمله گرفت که «هر کسی میتواند خودش مستقلا فکر کند». (در وهله اول اینطور به نظر میرسد که نمیتوان در صحت این گزاره تردید کرد اما با کمی تامل میبینیم که چنین الزامی وجود ندارد؛ مثلا باور بسیاری بر این است که همگان الزاما در همه زمینهها فکر مستقل ندارند.)
برداشت دیگری که ممکن است جمله «هر کسی میتواند نظر بدهد» متبادر کند این است که «هرکس حق این را دارد که نظرش را بیان کند». لازم به اشاره است که در اینجا پیچیدگی های مفهوم «حق» اهمیت پیدا میکند که پرداختن بدان این بحث را بسیار مفصل خواهد کرد و ناچاریم آن را رها کنیم. مفهوم مهم دیگر موجود در این جمله، بیان نظر است که آن را متفاوت از برداشتهای قبل میکند. یعنی میگوییم هر کس حق این را دارد که نظرش را به سمع و نظر دیگران برساند. به دیگر سخن؛ هر کس حق این را دارد که دیگران را از نظر خود آگاه کند. گزارهای که با این جمله اخیر تفاوت دارد این است که «هر کسی باید دیگران را از نظر خود مطلع کند» که کمی دور از خرد به نظر میرسد و بعید میدانم افراد زیادی باشند که چنین باوری داشته باشند هرچند که حتی همین نظر هم منطقا تا اندازهای قابل دفاع است و نمیتوان به سادگی آن را رد کرد.
به همین ترتیب جمله «اگر در این زمینه تخصص نداری نظر نده» میتواند معناهای بسیار متنوعی داشته باشد؛ مثلا این دو برداشت: «اگر تخصص نداری اخلاقا کار خوبی نیست که نظر بدهی )نباید نظر بدهی(» یا دیگر این که «اگر تخصص نداری اخلاقا مشکلی ندارد که نظر بدهی ولی نظرت فاقد اهمیت و ارزش است». احتمالا واقعیت این است که در اکثر مواردی که این جملات («آ» و «ب») بیان میشوند هم گوینده و هم مخاطب مرز مشخصی بین این برداشتهای گوناگون قائل نیستند و ملغمهای از همه یا تعدادی از این معانی مد نظرشان است.
یک معادل دیگری هم که بسیاری به آن تمایل دارند این است که جمله «آ» به معنای این است که «اگر تخصص نداشته باشی به احتمال بالایی عقیده تو نادرست است» پس جمله «ب» وارون آن است به این شکل که «هر کسی ممکن است نظری داشته باشد که مطابق با واقعیت باشد علیرغم تخصص کمی که دارد».
تحلیل جمله «آ» و «ب» و توجه به معانی مختلفی که در پس این عبارتها نهفته است صرفا یک بازی زبانی و فکری نیست و میتوان موقعیتهایی را تصور کرد که اهمیت حیاتی داشته باشد. دفاع یا مخالفت با هرکدام از این دو موضع «آ» یا «ب» بدون مشخص کردن منظور دقیقی که آز آن داریم معمولا عبث و غیرقابل توجیه خواهد بود. برای مثال مدافعان موضع «آ» ممکن است بگویند «اظهار نظر بدون داشتن تخصص کافی، وقت مخاطب را هدر میدهد که کاری اخلاقا بد و ناصواب است» و در مقابل مخالفان این عقیده ممکن است پاسخ دهند که «لازم نیست هر اظهار نظری مخاطب داشته باشد و هیچ کس مجبور نیست که از نظر دیگران اطلاع پیدا کند» و مباحثه در این مسیر جاری شود. یا ممکن است مدافعان جمله «ب» مشابه این استدلال را ارائه کنند که «محال نیست که یک فرد غیرمتخصص به درستی به نکتهای اشاره کند که حتی یک متخصص از آن غافل است به همین خاطر همه باید اظهار نظر کنند تا همه نکات مطرح شوند» و مخالفان این موضع در جواب بگویند که «حتی با وجود این که ممکن است یک فرد غیرمتخصص به نکته صحیحی اشاره کند که یک فرد غیرمتخصص نمیداند یا به اشتباه آن را نادرست میپندارد، باز هم رجوع به نظر فرد متخصص عقلانی تر است و دادن وزن بیشتر به نظر او توجیه (justification) متقنتری دارد.» حتی ممکن است این دلیل مطرح شود که پیشفرض ناخودآگاه هر کس در مواجهه با نظر دیگری این است که وی دارای حداقلی از تجربه و تخصص در آن زمینه است که حاضر به اظهار نظر شده و به این دلیل کسی که بدون داشتن تخصص کافی در باب یک موضوع اظهار نظر میکند به نوعی دارد مخاطب را فریب میدهد.
همانطور که دیده میشود دفاع از موضع «آ» یا «ب» یا مخالفت با هریک از آنها در گرو مشخص کردن حیطه بحث و حیطه معنایی هریک از این دو موضع خواهد بود که میتوانند بسیار از یکدیگر فاصله داشته باشند.
در پایان اعتراف میکنم که احتمالا سیاق این نوشته بیشتر به موضع «داشتن تخصص هنگام اظهار نظر» نزدیکتر باشد در حالی که نگارنده این سطور خود تخصص چندانی ندارد!