زیستن بر پایه اصول اخلاقی اغلب هزینههایی به همراه دارد. پژوهشهای اخیر روشن میسازند که آیا شادی و رضایت خاطر نیز از جمله این هزینهها هستند یا خیر.
دکتر جمال صوفیه

منبع اصلی psyche.co
اکثر ما هم حس خوبِ عمل به تکلیف اخلاقی را تجربه کردهایم و هم دشواریهای آن را. یاری رساندن به غریبهها یا حمایت از یک دوست میتواند احساس رضایت عمیقی حاصل از ایجاد تغییری مثبت در زندگی دیگران به همراه داشته باشد. اما احتمالاً فشار روحی ناشی از حضور به موقع برای دیگران در شرایطی که خود زیر بار فشارهای زندگی رمقی ندارید، یا حس ناخوشایندِ صداقت در بیان یک حقیقت تلخ را نیز چشیدهاید. به بیان دیگر، خوب بودن گاهی روحبخش و نشاطآور است و گاهی اندکی طاقتفرسا و ملالانگیز. این لحظات روزمره به معمایی اشاره دارند که فیلسوفان مدتی مدید درباره آن بحث کردهاند: آیا افراد اخلاقمدار شادترند؟ یا میان کار درست را انجام دادن و حس خوب داشتن، نوعی تقابل و تزاحم وجود دارد؟
انسانها در این باره شهودهای متفاوتی دارند. برخی ممکن است فرض کنند اخلاق و شادکامی به طور طبیعی با یکدیگر عجیناند. اگر لحظهای به ویژگیهایی بیندیشید که دوست دارید در یک دوست، شریک زندگی یا همکار وجود داشته باشد، بدیهی به نظر میرسد فردی که مداوماً خودخواهانه، بیملاحظه و ناسپاسانه عمل میکند، در معرض این خطر است که به عنصری مطرود در جامعه بدل شود. انجام کار درست همچنین موجب وجدانی آسوده و احساس آرامش درونی میشود. شاید به همین دلیل بود که ویلیام جیمز، فیلسوف و روانشناس آمریکایی، در سال ۱۸۷۸ ادعا کرد: «شادی حاصل از خودتأییدی اخلاقی... شاید برای تحملپذیر کردن اصل مفهوم زیستن ضروری باشد.»
با این حال، ممکن است گروهی دیگر چنین استدلال کنند که رفتار اخلاقی اغلب نیازمند خویشتنداری و ایثار است و «آدمهای خوب و مهربان همیشه ناکام میمانند». در راستای همین دیدگاه، سوزان ولف، فیلسوف برجسته، در سال ۱۹۸۲ تصویری از یک «قدیّس اخلاقی» بیبهره از شادی ترسیم کرد؛ فردی که «برای سلامت و رفاه روان شناختی خود، بیش از حد خوب است» و زیستی «بهطرز غریبی بیحاصل» دارد، چرا که تمام وقت خود را وقف کمک به دیگران میکند. فردریش نیچه نیز به همین ترتیب مطرح کرد که آرمانهای اخلاقیِ ریشه در وقفِ خودخواسته برای دیگران، میتوانند مانع رشد و بالندگی و توان حیاتی فرد شوند. پرواضح است که چه در شهودهای عامیانه و چه در فلسفه، دیدگاههای متفاوتی در این باره وجود دارد.

تا همین اواخر، شواهد تجربی عمدتاً به یک جنبه از اخلاق محدود میشد: مهربانی. پژوهشهای گذشته بهروشنی نشان میدهند که افراد هنگام کمک به دیگران یا انجام اعمال نیک، حس خوبی دارند. همچنین دلایلی وجود دارد که باور کنیم افرادی که اخلاقی رفتار میکنند ممکن است تجارب خود را معنادارتر بیابند. اما پژوهشگران بهطور مستقیم بررسی نکرده بودند که آیا فضیلت و منش اخلاقی به معنای عام کلمه، با شادکامی و بهزیستی پیوند دارد یا خیر. این امر ممکن است تا حدی به دلیل دشواریهای تعریف و سنجش اخلاق بوده باشد.
برای سنجش اینکه یک فرد با در نظر گرفتن همه جوانب تا چه حد از نظر اخلاقی شایسته است، ابتدا باید مشخص میکردیم کدام ویژگیهای شخصیتی مرتبط هستند. با وجود قرنها بحث و مناقشه، هنوز هیچ اجماعی — نه میان فیلسوفان و نه در میان فرهنگها، ادیان یا دیدگاههای سیاسی مختلف — در مورد اینکه «انسان اخلاقمدار» دقیقاً به چه معناست وجود ندارد. اما این احتمال وجود دارد که در یک جامعه مشخص، برخی ویژگیها بهطور گسترده بهعنوان ویژگیهای اخلاقی شناخته شوند. برای یافتن این ویژگیها، از افرادی در ایالات متحده خواستیم تا میزان ارتباط اخلاقی طیف وسیعی از صفات برگرفته از پرسشنامههای گوناگون شخصیت را رتبهبندی کنند. شرکتکنندگان صفاتی چون شفقت، احترام، صداقت، انصاف، وفاداری و قابل اعتماد بودن را دارای بیشترین ارتباط اخلاقی دانستند. از این رو، ما مقیاسی مبتنی بر فهم عمومی و اجماع جمعی برای سنجش منش اخلاقی بر پایه این صفات توسعه دادیم.
روانشناسان هنگام سنجش ویژگیهای شخصیتی افراد، اغلب از پرسشنامههای خودگزارشی استفاده میکنند که در آنها فرد میزان موافقت خود را با گزارههایی نظیر «من فردی برونگرا و اجتماعی هستم» (مقیاسی برای سنجش برونگرایی) تعیین میکند. سنجشهای خودگزارشی در بسیاری از زمینهها کاربرد مطلوبی دارند و برآیندها و پیامدهای مهمی در زندگی را پیشبینی میکنند. اما ما تردید داشتیم که افراد درباره منش اخلاقی خود گزارشهایی کاملاً صادقانه و بهدور از سوگیری ارائه دهند.
در عوض، ما به قضاوتهای ناظران تکیه کردیم. تعاملات اجتماعی روزمره فرصتهای فراوانی برای مشاهده میزان مهربانی، صداقت، انصاف و قابل اعتماد بودن دیگری فراهم میسازد. علاوه بر این، برخلاف قضاوت درباره اخلاق خود، هنگام ارزیابی اخلاقیات دیگری منافع شخصی چندانی در میان نیست. نکته مهم این است که ناظران تا حد زیادی بر سر اینکه چه کسی اخلاقیتر است توافق دارند؛ امری که نشان میدهد برداشتهای آنان صرفاً زاییده ذهن خودشان نیست. تمامی این موارد گواهی بر آن است که پرستیژ و شهرت اخلاقی یک فرد، گویایِ حقیقت منش اخلاقی واقعی اوست.

افرادی که از دید نزدیکان خود اخلاقیتر بودند، شادکامی بیشتری را گزارش کردند
در یکی از پژوهشهای ما، دانشجویان کارشناسی از دو دانشگاه در ایالات متحده درباره بهزیستی خود گزارش دادند و میزان شادکامی (یعنی سطوح معمول عواطف مثبت و منفی و رضایت کلی از زندگی) و همچنین حس معنادار بودن زندگی خود را ارزیابی کردند. آنها همچنین اطلاعات تماس افرادی را که شناخت نزدیکی از آنها داشتند — مانند دوستان، اعضای خانواده و شرکای عاطفی — در اختیار ما قرار دادند. سپس این نزدیکان با استفاده از پرسشنامه ما، منش اخلاقی شرکتکننده را ارزیابی کردند و مشخص نمودند که آن فرد تا چه اندازه دارای ویژگیهایی است که بیشترین ارتباط اخلاقی برای آنها شناسایی شده بود.
یافتههای ما چه بود؟ همانطور که انتظار میرفت، افرادی که از دید نزدیکان خود اخلاقیتر بودند، حس معنای بیشتری را در زندگی تجربه میکردند. افزون بر این، در یک نمونه از دانشجویان، کسانی که اخلاقیتر ارزیابی شده بودند، شادکامی بیشتری را نیز گزارش کردند. ما هنگام گسترش دامنه پژوهش به خارج از جامعه دانشجویان آمریکایی نیز شواهد دیگری در تأیید این رابطه یافتیم؛ در مرحله بعد از مهندسان چینی که در تیمهای کوچک کار میکردند خواستیم تا منش اخلاقی یکدیگر را بهطور محرمانه ارزیابی کنند. در اینجا نیز افرادی که از نظر همکاران خود اخلاقیتر بودند، نه تنها معنای بیشتری در زندگی، بلکه شادکامی بالاتری را گزارش دادند.
این نتائج دستکم در مورد افراد عادی، حقایقی را درباره رابطه میان شادکامی و اخلاقمداری آشکار میسازد. اما درباره کسانی که یا فوقالعاده اخلاقی هستند یا بهشدت بداخلاق، وضعیت چگونه است؟ در مطالعه نهایی، کوشیدیم این افراد را نیز بهتر پوشش دهیم. از آنجا که پرسشنامهها نمیتوانند تمامی ابعاد منش اخلاقی یک فرد را در بر گیرند، خواستیم رویکردی بازتر و بدون محدودیت را بیازماییم. این بار از شرکتکنندگان در ایالات متحده خواستیم شش نفر از آشنایان شخصی خود را معرفی کنند: دو نفر از اخلاقیترین افراد، دو نفر از غیراخلاقیترین افراد، و دو نفر با سطح اخلاقی متوسط. سپس از این افراد معرفیشده دعوت کردیم تا بهزیستی خود را ارزیابی کنند و اسامی نزدیکان خود را ارائه دهند تا آنان نیز ارزیابیهای تکمیلی درباره منش اخلاقی این افراد ارائه کنند. در تمامی این شیوههای گوناگون ارزیابی شخصیت، به الگوی یکسانی دست یافتیم: افراد اخلاقمدار شادتر بودند.
شاید از خود بپرسید این یافتهها چه معنایی برای شما دارد؟ آیا اگر اخلاقیتر شوید، شادتر خواهید شد؟ پژوهشهای ما نمیتواند پاسخ مستقیمی به این پرسش بدهد، زیرا ما تنها همبستگی و همراهی منش اخلاقی و بهزیستی را سنجیدهایم — نه اینکه آیا منش اخلاقی علتِ بهزیستیِ بیشتر است یا خیر. همچنین میتوان این گمانهزنی را مطرح کرد که غمگینی یا ناپایداری عاطفی موجب عدم رعایت اخلاق میشود؛ برای نمونه، برخی افراد ممکن است به این دلیل کمتر اخلاقی رفتار کنند که بیش از حد درگیر رنجها و مشکلات خود هستند و نمیتوانند توجه چندانی به دیگران داشته باشند. سایر پژوهشهایی که ما انجام دادهایم نشان میدهد مردم بر این باورند که اخلاقیتر شدن موجب افزایش بهزیستی آنها میشود — اما اینکه آیا در عمل نیز چنین رخ میدهد یا خیر، همچنان پرسشی گشوده است.
با این حال، اگر اخلاقیتر بودن واقعاً انسانها را شادتر کند، پژوهشهای ما سرنخهای اولیه و گمانهزنانهای درباره چرایی آن ارائه میدهد؛ از جمله اینکه این امر میتواند تا حدی ناشی از آن باشد که افراد اخلاقمدار روابط بهتری دارند و بیشتر مورد علاقه و احترام دیگران قرار میگیرند. اما من همچنین حدس میزنم که دلایل شادتر بودن افراد اخلاقی ممکن است تا حدی به فضیلت اخلاقی خاصی بستگی داشته باشد. به عنوان مثال، یک فرد مهربان ممکن است تا حدی به این دلیل شادتر باشد که «شادی همدلانه» بیشتری را تجربه میکند، در حالی که یک فرد صادق ممکن است تا حدی به این دلیل شادتر باشد که بارِ سنگینِ پنهانکاری (از ترسی افشا شدن) را بر دوش نمیکشد. آزمایشگاه پژوهشی ما در حال حاضر مشغول طراحی مطالعات آتی برای آزمودن این احتمالات است.
انجام کار درست همیشه آسان نیست. گفتن حقیقت، دفاع از کسی که مورد رفتار غیرمنصفانه قرار گرفته، یا پایبندی به تعهدات میتواند طاقتفرسا یا سنگین باشد. اما یافتههای ما نشان میدهد که به طور کلی، هیچ تعارض و تزاحمی میان اخلاق و بهزیستی وجود ندارد. در عوض، کسانی که منش اخلاقی قویتری دارند، معنای بیشتری در زندگی و شادکامی بالاتری را تجربه میکنند. این امر گویای آن است که لحظات تلاش اخلاقی ممکن است بخشی از زندگی باشند که در کل، رضایتبخشتر به نظر میرسد. برای کسانی که میکوشند اخلاقی زیست کنند، این یافتهها نویدبخش این اطمینان خاطر است که «خوب بودن» و «حس خوب داشتن» نقیض یکدیگر نیستند، بلکه دست در دست یکدیگر دارند.