بانکداری نوین، پیش از آنکه مجموعهای از فناوریها باشد، هنر پاسخ دادن به نیازهای متغیر جامعه است. هر زمان که رفتار مردم تغییر میکند، ابزارهای ارائه خدمات نیز باید متناسب با آن دگرگون شوند. تجربه نظامهای بانکی موفق جهان نشان داده است که فناوری زمانی ارزشمند است که بتواند فاصله میان مردم و خدمات مالی را کوتاهتر کند؛ نه آنکه خود درگیر محدودیتهایی شود که فلسفه وجودی آن را زیر سؤال ببرد .
اختلالات اخیر در بخشی از شبکه بانکی کشور، که موجب ناتوانی برخی مشتریان در انجام تراکنشهای روزمره شد، تنها یک نقص فنی نبود؛ بلکه هشداری جدی درباره میزان تابآوری شبکه خدمات بانکی محسوب میشود. در چنین شرایطی، نخستین دغدغه مردم نه پیچیدگیهای زیرساختی، بلکه امکان دسترسی به خدمات مالی است. زمانی که انتقال وجه، دریافت وجه یا انجام پرداخت با اختلال مواجه میشود، آثار آن تنها به شبکه بانکی محدود نمیماند؛ بلکه زنجیره تأمین، فعالیت اصناف، مبادلات اقتصادی و حتی اعتماد عمومی را تحت تأثیر قرار میدهد.
امروز میتوان تجهیزات بانکی را از منظر محل استقرار و سطح امنیت در سه لایه بررسی کرد.
در لایه نخست، دستگاههای خودپرداز (ATM) قرار دارند که معمولاً در معابر شهری یا مراکز پرتردد نصب میشوند و به دلیل ارزش بالای تجهیزات، نیازمند زیرساختهای حفاظتی گسترده هستند.
در لایه دوم، دستگاههای کشلس قرار میگیرند که غالباً در کنار شعب بانکها، مراکز خرید یا مجتمعهای تجاری نصب شدهاند و از طریق دوربینهای نظارتی یا حضور نیروهای حفاظتی مراقبت میشوند.
لایه سوم، مینیکشلسها هستند؛ تجهیزاتی که قرار نیست جایگزینATM باشند، بلکه مکمل شبکه خدمات بانکی هستند و فلسفه وجودی آنها، افزایش دسترسی مردم به خدمات مالی است.
از همین رو، امروز بیش از هر زمان دیگری باید به توسعه کانالهای جایگزین ارائه خدمات بانکی اندیشید؛ کانالهایی که بتوانند در کنار شبکه اصلی، بار خدمات را توزیع کرده و در شرایط بحرانی، استمرار خدمترسانی را تضمین کنند. مینیکشلسها دقیقاً با همین فلسفه طراحی شدهاند.
مینیکشلس قرار نیست جایگزین دستگاههای خودپرداز یا کشلسهای بزرگ باشد؛ بلکه حلقهای مکمل در زنجیره خدمات بانکی است. این تجهیزات به دلیل ابعاد کوچک، هزینه سرمایهگذاری پایین، نصب آسان و امکان استقرار در نقاط متعدد، ظرفیت آن را دارند که دسترسی مردم به خدمات بانکی را به شکل محسوسی افزایش دهند. هرچه تعداد این نقاط دسترسی بیشتر باشد، وابستگی شبکه به تعداد محدودی دستگاه کاهش یافته و تابآوری کل شبکه افزایش پیدا میکند.
با این حال، یکی از دغدغههایی که درباره این تجهیزات مطرح میشود، امنیت فیزیکی آنهاست. این دغدغه کاملاً منطقی است؛ اما پرسش اساسی این است که:
آیا راهکار افزایش امنیت، محدود کردن محل نصب این تجهیزات است یا انتخاب محل استقرار مناسب؟
به نظر میرسد پاسخ روشن باشد. امنیت زمانی افزایش پیدا میکند که دستگاه در محیطی قرار گیرد که هم تحت نظارت دائمی باشد و هم مردم بتوانند به راحتی از آن استفاده کنند. به همین دلیل، منطقیترین محل برای استقرار مینیکشلسها، داخل واحدهای صنفی و فروشگاهها است؛ نه در فضای باز و نه در بخشهای خصوصی فروشگاه، بلکه در فضای عمومی داخل مغازه؛ جایی که مشتریان به آسانی به دستگاه دسترسی داشته باشند و در عین حال دستگاه همواره در معرض دید کارکنان قرار گیرد.
این تفاوت، نکتهای بسیار مهم در سیاستگذاری است. برخی تصور میکنند نصب دستگاه در فروشگاه به معنای کاهش دسترسی عمومی است، در حالی که دقیقاً برعکس است. دستگاه باید در همان بخشی قرار گیرد که مردم برای خرید و دریافت خدمات حضور دارند؛ اما مزیت این مدل آن است که مسئولیت حفاظت از دستگاه نیز به صورت طبیعی بر عهده صاحب کسبوکار قرار میگیرد. فروشنده یا مالک واحد صنفی برای تجهیزی که بابت آن سرمایهگذاری کرده، احساس مسئولیت میکند، از آن مراقبت میکند و اجازه نمیدهد آسیبی به آن وارد شود. در کنار این موضوع، حضور دائمی کارکنان، دوربینهای نظارتی و تردد مستمر مشتریان نیز یک لایه امنیتی طبیعی ایجاد میکند که در بسیاری از موارد، از نصب دستگاه در فضای باز بسیار مؤثرتر است.
در واقع، اگر هدف سیاستگذار افزایش امنیت است، انتقال مینیکشلسها به داخل فروشگاهها نه یک امتیاز برای فعالان صنعت پرداخت، بلکه راهکاری برای تحقق همین هدف است.
نگاهی به تجربه سایر کشورها نیز همین واقعیت را تأیید میکند. در سال ۲۰۱۰، طی بازدیدی از خطوط تولید دستگاههای Cash Recycler در برزیل، با تجربهای مواجه شدم که هنوز هم برای سیاستگذاری در کشور ما آموزنده است. در آن زمان، سرقت دستگاههای خودپرداز به یکی از معضلات جدی بانکهای برزیل تبدیل شده بود؛ تا جایی که سارقان گاهی با استفاده از جرثقیل، کل دستگاه ATM را از محل نصب جدا کرده و منتقل میکردند.
واکنش سیاستگذار، ممنوع کردن توسعه تجهیزات بانکی یا محدود کردن دسترسی مردم نبود. بانک مرکزی برزیل به جای مقابله با فناوری، مدل ارائه خدمات را اصلاح کرد. دستگاههای Cash Recycler به داخل فروشگاهها، مراکز تجاری و واحدهای صنفی منتقل شدند؛ محیطهایی که هم امنیت بیشتری داشتند و هم مردم به صورت روزمره در آنها حضور داشتند. نتیجه این تصمیم، افزایش امنیت تجهیزات، کاهش هزینههای عملیاتی و گسترش دسترسی مردم به خدمات بانکی بود.
این تجربه یک پیام روشن دارد؛ سیاستگذاری موفق، خود را با واقعیتهای جامعه تطبیق میدهد. مقررات باید از امنیت حفاظت کنند، اما نباید به مانعی برای توسعه خدمات تبدیل شوند.
از سوی دیگر، واقعیتهای اقتصادی بازار نیز مسیر آینده را مشخص کرده است. افزایش قابل توجه قیمت دستگاههای ATM باعث شد بازار به سمت کشلسها حرکت کند؛ اما امروز قیمت کشلسها نیز به حدود ۲۰۰میلیون تومان رسیده و توسعه گسترده آنها برای بسیاری از کسبوکارها توجیه اقتصادی ندارد. در مقابل، مینیکشلسها با هزینهای بسیار کمتر، همان هدف توسعه دسترسی را محقق میکنند و این امکان را فراهم میآورند که شبکه خدمات بانکی با سرعت بیشتری گسترش یابد.
اما اگر برای این تجهیزات، مقرراتی وضع شود که امکان استقرار مؤثر آنها را سلب کند، در عمل مزیت اصلی آنها از بین خواهد رفت. محدود کردن محل نصب مینیکشلسها نه امنیت را افزایش میدهد و نه کمکی به توسعه خدمات بانکی میکند؛ بلکه تنها سرعت گسترش شبکه را کاهش میدهد و فرصت ایجاد هزاران نقطه دسترسی جدید را از بین میبرد.
امروز مینیکشلسها صرفاً یک تجهیز بانکی نیستند؛ آنها بخشی از زیرساخت تابآوری اقتصادی کشور محسوب میشوند. هر دستگاهی که در یک فروشگاه، داروخانه، سوپرمارکت یا مرکز خدماتی نصب میشود، در حقیقت یک شعبه کوچک بانکی است که میتواند در روزهای عادی رفاه بیشتری برای مردم ایجاد کند و در روزهای بحرانی، بخشی از بار شبکه بانکی را بر دوش بکشد.
بانک مرکزی همواره دغدغه امنیت و سلامت شبکه پرداخت را داشته و این دغدغه کاملاً قابل احترام است. اما امروز فرصت آن رسیده است که در کنار این دغدغه، اصل مهم دیگری نیز مورد توجه قرار گیرد؛ توسعه دسترسی عمومی به خدمات بانکی از طریق مقررات هوشمندانه.اگر مینیکشلسها در داخل فروشگاهها و در فضای قابل دسترس مشتریان مستقر شوند، امنیت فیزیکی آنها افزایش مییابد، مسئولیت نگهداری دستگاه به صورت طبیعی بر عهده صاحب کسبوکار قرار میگیرد، هزینه توسعه شبکه بانکی کاهش پیدا میکند و در نهایت، میلیونها نفر به شبکهای گستردهتر، امنتر و پایدارتر از خدمات مالی دسترسی خواهند داشت.
امروز مسئله اصلی، انتخاب میان امنیت و توسعه نیست؛ هنر سیاستگذاری آن است که هر دو را همزمان محقق کند. مینیکشلسها، اگر با نگاه درست و مقررات متناسب همراه شوند، میتوانند نمونهای موفق از همین همافزایی باشند؛ راهکاری که هم امنیت را تقویت میکند، هم دسترسی را گسترش میدهد و هم تابآوری نظام بانکی کشور را برای آینده افزایش خواهد داد.
مینیکشلس؛ حلقه مفقوده توسعه خدمات بانکی و افزایش تابآوری شبکه پرداخت