جاوید فخریان
فعال رسانه‌ای حوزه هوانوردی
صنعت هوانوردی، اگرچه از نظر سهم جابه‌جایی بار و مسافر لزوماً در جایگاه نخست شبکه حمل‌ونقل کشور قرار ندارد، همواره یکی از نخستین بخش‌هایی بوده که از تحولات سیاسی و محدودیت‌های بین‌المللی تأثیر پذیرفته است.
صنعت هوانوردی ایران و نماد آن، «هما»، پیوندی عمیق با تحولات سیاسی و دیپلماتیک کشور دارند؛ از همین رو، ترسیم آینده این صنعت بدون در نظر گرفتن چشم‌انداز سیاست خارجی و مناسبات بین‌المللی دشوار است.
هوانوردی ایران، به دلیل وابستگی به زنجیره تأمین بین‌المللی، دسترسی به قطعات، خدمات فنی، تأمین مالی و نوسازی ناوگان، بیش از بسیاری از بخش‌های حمل‌ونقل در معرض آثار تحریم‌ها قرار دارد. محدودیت‌های سال‌های اخیر نیز بار دیگر نشان داده است که هر تغییر در مناسبات خارجی می‌تواند مستقیماً بر توان عملیاتی شرکت‌های هواپیمایی کشور اثر بگذارد.
در چنین شرایطی، «هما» در برابر دو سناریوی متفاوت قرار دارد؛ دو مسیری که تحقق هر یک از آنها، الزامات مدیریتی متفاوتی خواهد داشت و انتخاب مدیرعامل این شرکت را به تصمیمی فراتر از یک انتصاب اجرایی تبدیل می‌کند.
سناریوی نخست؛ تداوم فشار و انقباض عملیاتی
در صورت تداوم شرایط کنونی و باقی ماندن محدودیت‌های بین‌المللی، صنعت هوانوردی و به‌ویژه هما ممکن است با فشار بیشتری در حوزه تأمین قطعات، تعمیر و نگهداری، ارائه خدمات و حفظ ظرفیت عملیاتی ناوگان روبه‌رو شود. ادامه چنین وضعیتی می‌تواند خطر افزایش زمین‌گیری هواپیماها و کاهش توان عملیاتی شرکت را نیز به همراه داشته باشد.
مدیریت هما در چنین سناریویی بیش از هر چیز به رویکردی مبتنی بر تاب‌آوری، انضباط مالی و حفظ ظرفیت‌های حیاتی نیاز خواهد داشت. مدیر این مجموعه باید بتواند ضمن مدیریت منابع محدود، اولویت‌های عملیاتی را بازتعریف کند و شرکت را در دوره‌ای که ممکن است طولانی و فرسایشی باشد، با کمترین آسیب ممکن هدایت کند.
سناریوی دوم؛ گشایش دیپلماتیک و فرصت نوسازی
در سوی دیگر، اگر تحولات دیپلماتیک به کاهش تنش‌ها و باز شدن نسبی فضای بین‌المللی منجر شود، صنعت هوانوردی ایران ممکن است بار دیگر با فرصتی برای نوسازی ناوگان، توسعه همکاری‌های فنی و بازسازی بخشی از ظرفیت‌های ازدست‌رفته مواجه شود.
تجربه دوره پسابرجام، با این حال، نشان داد که ایجاد فرصت بین‌المللی به‌تنهایی تضمین‌کننده بهره‌برداری موفق از آن نیست. محدودیت‌های اجرایی، پیچیدگی‌های بوروکراتیک و دشواری در تبدیل فرصت‌های سیاسی به قراردادها و ظرفیت‌های عملیاتی باعث شد بخشی از فرصت ایجادشده برای نوسازی صنعت هوانوردی کشور به نتیجه مورد انتظار نرسد.
از این منظر، مدیریت هما در سناریوی گشایش نیز مأموریتی کم‌اهمیت‌تر از دوران تحریم نخواهد داشت. چنین فضایی مدیری می‌طلبد که علاوه بر شناخت صنعت هوانوردی، از توان مذاکره، تصمیم‌گیری سریع، شناخت مناسبات بین‌المللی و نگاه توسعه‌محور برخوردار باشد و بتواند فرصت‌های احتمالی را در بازه زمانی محدود به نتایج عملی تبدیل کند.
انتخابی فراتر از یک انتصاب مدیریتی
چه کشور در مسیر تداوم تقابل و محدودیت‌های بین‌المللی حرکت کند و چه فضای تعامل و تنش‌زدایی شکل بگیرد، یک نکته در هر دو سناریو مشترک است: سکان‌دار هما نمی‌تواند صرفاً مدیری برای اداره امور روزمره شرکت باشد.
در سناریوی نخست، اولویت اصلی حفظ توان عملیاتی و عبور از یک دوره دشوار خواهد بود؛ در سناریوی دوم، سرعت عمل، قدرت مذاکره و توان استفاده از فرصت‌های بین‌المللی اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
به همین دلیل، تصمیم درباره مدیریت آینده هما را باید در متن تحولات بزرگ‌تر صنعت هوانوردی و سیاست خارجی کشور دید. انتخاب امروز، تنها تعیین مدیر یک شرکت هواپیمایی نیست؛ تصمیمی است درباره اینکه شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران در برابر هر یک از دو سناریوی پیش‌رو، با چه توان مدیریتی و چه راهبردی وارد مرحله بعدی حیات خود خواهد شد.
جاوید فخریان
