نگاهی به عشق، تنهایی، کشف زیبایی‌های کوچک زندگی و هنر پذیرفتن کمک دیگران در فیلم All the Bright Places
گاهی در میان شخصیت‌های یک فیلم، کسی را پیدا می‌کنیم که انگار بخشی از وجود خودمان را با او به اشتراک گذاشته‌ایم؛ نه لزوماً به خاطر شباهت در زندگی، سرگذشت یا حتی تجربه‌های مشترک، بلکه به خاطر تناقض‌هایی که در شخصیتش می‌بینیم. تئودور فینچ برای من چنین شخصیتی است.
فیلم همه مکان‌های روشن (All the Bright Places) محصول سال ۲۰۲۰، به کارگردانی برت هیلی و با بازی جاستیس اسمیت و ال فانینگ، در ظاهر داستانی عاشقانه درباره دو نوجوان است که هرکدام به شکلی با اندوه و زخم‌های گذشته دست‌وپنجه نرم می‌کنند. اما زیر پوست این داستان عاشقانه، پرسش عمیق‌تری جریان دارد: آیا کسی که بلد است زندگی را به دیگران برگرداند، خودش هم می‌تواند از دیگری کمک بگیرد؟
این فیلم برای من بیش از آنکه درباره عشق میان تئودور فینچ و ویولت مارکی باشد، درباره رابطه ما با زندگی، نگاه ما به جهان و دشواری پذیرفتن حضور دیگران در زندگی‌مان است.
هشدار: در ادامه، بخش‌هایی از داستان و پایان فیلم فاش می‌شود.
من خودم را در تئودور فینچ پیدا کردم.
فینچ شخصیتی متفاوت، پرجنب‌وجوش و پیش‌بینی‌ناپذیر دارد. او از آن آدم‌هایی است که می‌توانند در میان روزمرگی‌ها، چیزی برای کشف‌کردن پیدا کنند؛ برای یک سفر ساده هیجان داشته باشند، از یک مکان معمولی داستان بسازند و به کسی که در تاریکی خودش گرفتار شده، دلیلی تازه برای دیدن زندگی نشان دهند.
وقتی ویولت مارکی پس از مرگ خواهرش در اندوه و انزوای خود فرو رفته، این فینچ است که تلاش می‌کند او را دوباره به زندگی نزدیک کند. او ویولت را از مرزهای ترس و سوگ بیرون می‌کشد، به سفر می‌برد، مکان‌های تازه را نشانش می‌دهد و کمک می‌کند جهان را از زاویه‌ای متفاوت تجربه کند.
اما هرچه بیشتر با فینچ آشنا می‌شویم، تناقض دردناک شخصیتش آشکارتر می‌شود.
او برای نجات دیگری تلاش می‌کند، اما خودش از کمک‌گرفتن فاصله می‌گیرد. برای دیگران وقت می‌گذارد، اما اجازه نمی‌دهد دیگران به دنیای درونی‌اش نزدیک شوند. انگار به حضور خود در زندگی دیگران ایمان دارد، اما نمی‌تواند تصور کند که حضور دیگری هم می‌تواند برای زندگی او نجات‌بخش باشد.
این تناقض برای من آشناست.
گاهی آن‌قدر به کمک‌کردن عادت می‌کنیم که کمک‌گرفتن را فراموش می‌کنیم. آن‌قدر تلاش می‌کنیم باری از دوش دیگران برداریم که حتی به ذهنمان نمی‌رسد شاید کسی هم بتواند بخشی از بار ما را به دوش بکشد.
شاید مسئله این نباشد که دیگران توانایی کمک‌کردن ندارند؛ شاید ما دیگر توانایی دیدن این امکان را در دیگران از دست داده‌ایم.
فینچ به ویولت کمک می‌کند دوباره جهان را ببیند، اما در مقابل، خودش نمی‌تواند تمام جهانش را به ویولت نشان دهد. او بلد است دیگری را به سفر ببرد، اما انگار نمی‌داند چگونه اجازه دهد دیگری هم در سفر درونی او همراهش شود.
و این همان نقطه‌ای است که داستان عاشقانه فیلم، برای من به تأملی درباره تنهایی انسان تبدیل می‌شود.
یکی از زیباترین بخش‌های فیلم، سفرهای فینچ و ویولت در ایالت ایندیانا است. آن‌ها برای انجام یک پروژه مدرسه باید به مکان‌هایی سر بزنند که شاید در نگاه اول هیچ ویژگی خارق‌العاده‌ای نداشته باشند.
جاده‌ها، دریاچه‌ها، ساختمان‌ها و گوشه‌های معمولی یک شهر؛ مکان‌هایی که احتمالاً بسیاری از مردم هر روز از کنارشان عبور می‌کنند، بدون آنکه لحظه‌ای برای دیدنشان توقف کنند.
اما فینچ نگاه دیگری دارد.
او می‌خواهد ویولت را با مکان‌هایی آشنا کند که شاید در نقشه گردشگری شهر جایگاه مهمی نداشته باشند، اما برای کسی که می‌خواهد زندگی را دوباره کشف کند، می‌توانند معنای تازه‌ای داشته باشند.
به نظرم یکی از پیام‌های ظریف فیلم همین است: برای تجربه زندگی تازه، همیشه لازم نیست به مکان تازه‌ای برویم؛ گاهی کافی است با نگاهی تازه به همان جهان قبلی نگاه کنیم.
ما در زندگی روزمره، به بسیاری از چیزها عادت می‌کنیم. مسیرهای تکراری، خیابان‌هایی که هر روز از آن‌ها عبور می‌کنیم، آدم‌هایی که هر روز می‌بینیم و اتفاقات کوچکی که دیگر به چشممان نمی‌آیند.
عادت‌کردن گاهی ما را از دیدن محروم می‌کند. جهان همان جهان است، اما نگاه ما دیگر کنجکاو نیست.
شاید سفرکردن به همین دلیل اهمیت دارد. سفر فقط جابه‌جایی میان مکان‌ها نیست؛ فرصتی است برای فاصله‌گرفتن از عادت‌ها و تجربه دوباره دیدن.
فینچ در واقع به ویولت جغرافیای تازه‌ای نشان نمی‌دهد؛ او به ویولت کمک می‌کند جغرافیای آشنای زندگی را دوباره کشف کند.
این موضوع برای من یادآور این حقیقت است که زیبایی همیشه در اتفاقات بزرگ، دستاوردهای استثنایی یا مقصدهای دوردست پنهان نشده است. گاهی در یک جاده خلوت، یک منظره ساده، یک گفت‌وگوی کوتاه یا حتی چند دقیقه سکوت، چیزی وجود دارد که می‌تواند معنای یک روز را تغییر دهد.
شاید هنر زیستن همین باشد: توانایی دیدن چیزهایی که همیشه وجود داشته‌اند، اما ما دیگر آن‌ها را نمی‌بینیم.
اما مهم‌ترین برداشتم از فیلم، چیزی فراتر از عشق و سفر بود: هنر کمک‌گرفتن.
به نظرم فیلم به این مسئله به اندازه کافی نمی‌پردازد، درحالی‌که یکی از عمیق‌ترین لایه‌های شخصیت فینچ همین‌جاست.
ما معمولاً درباره اهمیت کمک‌کردن زیاد صحبت می‌کنیم. از همدلی، بخشش، حمایت و مراقبت از دیگران می‌گوییم. اما کمتر درباره طرف دیگر این رابطه حرف می‌زنیم: توانایی پذیرفتن کمک.
کمک‌گرفتن گاهی دشوارتر از کمک‌کردن است.
وقتی به کسی کمک می‌کنیم، هنوز می‌توانیم نقش فرد توانمند، راهنما یا نجات‌دهنده را حفظ کنیم. اما وقتی کمک می‌خواهیم، باید بپذیریم که به‌تنهایی از پس همه‌چیز برنمی‌آییم. باید بخشی از آسیب‌پذیری خودمان را به دیگری نشان دهیم و اجازه دهیم کسی وارد دنیای شخصی‌مان شود.
این کار به اعتماد نیاز دارد.
به نظرم فینچ در رابطه با ویولت، بیش از آنکه در دوست‌داشتن مشکل داشته باشد، در پذیرفتن این مسئله مشکل دارد که خودش هم می‌تواند دوست داشته شود، دیده شود و مورد مراقبت قرار بگیرد.
انگار در ذهنش جایی برای این احتمال وجود ندارد که شخص دیگری بتواند به اندازه خودش در زندگی‌اش نقش مؤثری داشته باشد.
و این شاید یکی از غم‌انگیزترین وضعیت‌های انسانی باشد: وقتی آن‌قدر به مستقل‌بودن و حل‌کردن مسائل دیگران خو گرفته‌ایم که دیگر نمی‌توانیم خودمان را در موقعیت کمک‌خواستن تصور کنیم.
اما کمک‌گرفتن فقط به معنای درخواست حمایت در یک روز سخت نیست. معنای بزرگ‌تری هم دارد: پذیرفتن اینکه نگاه ما به جهان، تنها نگاه ممکن نیست.
گاهی ما به یک عینک تازه نیاز داریم؛ عینکی که جهان را از زاویه دیگری به ما نشان دهد.
آدم‌های دیگر تجربه‌هایی دارند که ما نداریم، چیزهایی را دیده‌اند که از چشم ما پنهان مانده و گاهی راه‌حل مسائلی را می‌بینند که ما مدت‌ها درگیرشان بوده‌ایم.
وقتی اجازه می‌دهیم دیگری به ما کمک کند، در حقیقت به او اجازه می‌دهیم بخشی از جهانش را با ما به اشتراک بگذارد.
گاهی همین نگاه متفاوت، جهان تازه‌ای پیش روی ما می‌گذارد؛ جهانی که در آن می‌توانیم تجربه‌های تازه‌ای داشته باشیم و شکل دیگری از زیستن را کشف کنیم.
شاید ویولت برای فینچ فقط یک عشق نباشد؛ او می‌توانست دریچه‌ای تازه به جهان فینچ باشد، به شرط آنکه فینچ نیز اجازه می‌داد کسی او را ببیند و به او نزدیک شود.
من فکر می‌کنم باید یاد بگیریم همان‌قدر که برای دیگران دست دراز می‌کنیم، دست دیگری را هم بپذیریم.
هیچ‌کس قرار نیست همیشه نجات‌دهنده باشد. گاهی نجات‌دادن خودمان از پذیرفتن این حقیقت آغاز می‌شود که ما هم به دیگری نیاز داریم.
یکی از نکاتی که بعد از تماشای فیلم در ذهنم باقی ماند، این بود که عشق، هرچقدر هم عمیق و صادقانه باشد، همیشه برای ازبین‌بردن رنج‌های درونی کافی نیست.
فینچ و ویولت به یکدیگر کمک می‌کنند، اما رنج هرکدام از آن‌ها پیشینه و پیچیدگی خاص خودش را دارد. عشق می‌تواند همراهی ایجاد کند، می‌تواند لحظه‌های روشن بسازد و می‌تواند به انسان یادآوری کند که هنوز چیزهایی برای دوست‌داشتن وجود دارد؛ اما قرار نیست جای همه شکل‌های حمایت و مراقبت را بگیرد.
در اینجا، فیلم به موضوع مهم سلامت روان هم نزدیک می‌شود. وضعیت فینچ را نمی‌توان صرفاً به غمگین‌بودن یا شکست عشقی تقلیل داد. او با رنجی عمیق‌تر دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ رنجی که فیلم تمام ابعاد آن را به‌روشنی توضیح نمی‌دهد.
شاید یکی از ضعف‌های روایت هم همین باشد. ما بیشتر تلاش‌های فینچ برای روشن‌کردن زندگی ویولت را می‌بینیم تا آنچه در درون خودش می‌گذرد.
فیلم در پایان، با سرنوشتی تلخ برای فینچ، پرسشی سنگین باقی می‌گذارد: چه تعداد از آدم‌هایی که در ظاهر برای اطرافیانشان نور و امید هستند، در خلوت خودشان با تاریکی‌هایی روبه‌رو می‌شوند که کسی از آن‌ها خبر ندارد؟
و شاید مهم‌تر از آن: چند بار در مواجهه با چنین آدم‌هایی، به‌جای آنکه فقط از حضور و انرژی‌شان لذت ببریم، واقعاً از حالشان پرسیده‌ایم؟
به نظرم نباید از این داستان نتیجه گرفت که عشق قادر به نجات همه است یا یک نفر مسئول نجات دیگری است. اتفاقاً یکی از برداشت‌های مهم من این است که مراقبت از آدم‌ها باید فراتر از یک رابطه عاشقانه باشد. خانواده، دوستان و اطرافیان نیز باید بتوانند فضایی امن برای بیان رنج و درخواست کمک فراهم کنند.
از نظر سینمایی، All the Bright Places فیلمی بی‌نقص نیست. روایت در بعضی بخش‌ها به کلیشه‌های آشنای فیلم‌های عاشقانه نوجوانانه نزدیک می‌شود و برخی شخصیت‌های فرعی فرصت چندانی برای شکل‌گرفتن پیدا نمی‌کنند.
بااین‌حال، شیمی میان جاستیس اسمیت و ال فانینگ، قاب‌های زیبای طبیعت، موسیقی و فضاسازی فیلم به انتقال حس شاعرانه داستان کمک می‌کنند.
یکی از نقاط قوت فیلم، تضاد میان تصویرهای روشن و حال‌وهوای تاریک شخصیت‌هاست. طبیعت، جاده‌ها و مکان‌های مختلف در ظاهر سرشار از زیبایی‌اند، اما آدم‌هایی که در این منظره‌ها حرکت می‌کنند، لزوماً حال خوبی ندارند.
این تضاد به نظرم به مضمون اصلی فیلم خدمت می‌کند: زیبایی جهان لزوماً به معنای نبود رنج نیست.
البته فیلم در پرداختن به وضعیت روانی فینچ به اندازه کافی عمیق نمی‌شود. تغییرات رفتاری او گاهی سریع و کم‌مقدمه به نظر می‌رسند و پایان‌بندی نیز ممکن است برای برخی مخاطبان بیش از اندازه ناگهانی باشد.
نقدهایی که هنگام بررسی فیلم خواندم نیز دقیقاً بر همین دوگانگی تأکید داشتند. لس‌آنجلس تایمز از پرداخت حساس فیلم به سوگ، سلامت روان و ارزش شادی‌های کوچک تمجید می‌کند؛ درحالی‌که گاردین معتقد است فیلم در پرداخت لایه‌های تاریک داستان، به‌خصوص در پایان، به عمق مورد انتظار نمی‌رسد و گاهی تراژدی را بیش از اندازه رمانتیک می‌کند.
به نظرم هر دو نگاه نکته‌ای قابل تأمل دارند. فیلم از نظر روایت و پرداخت روان‌شناختی می‌توانست قوی‌تر باشد، اما این موضوع لزوماً از ارزش تجربه شخصی‌ای که برای مخاطب ایجاد می‌کند کم نمی‌کند.
عنوان فیلم، «همه مکان‌های روشن»، برای من فقط اشاره‌ای به مکان‌هایی نیست که فینچ و ویولت در طول داستان به آن‌ها سفر می‌کنند.
شاید این مکان‌ها استعاره‌ای از همان لحظه‌ها و تجربه‌هایی باشند که زندگی را ارزشمند می‌کنند؛ چیزهایی که ممکن است در شلوغی روزمرگی فراموششان کنیم.
من از این فیلم دو درس مهم با خودم برداشتم:
اول اینکه جهان را نباید صرفاً از دریچه عادت‌هایمان ببینیم. گاهی لازم است سفر کنیم، از مسیرهای تکراری فاصله بگیریم و به مکان‌ها و لحظه‌هایی فرصت بدهیم که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسند. زیبایی همیشه منتظر ما در مقصدهای دوردست نیست؛ گاهی درست کنار ماست و فقط به نگاهی تازه احتیاج دارد.
دوم، و مهم‌تر از آن، باید یاد بگیریم کمک بگیریم. باید بپذیریم که دیگران هم می‌توانند چیزی به زندگی ما اضافه کنند؛ نه فقط با حمایت عاطفی، بلکه با تجربه‌ها، نگاه‌ها و جهان‌هایی که تا پیش از آن نمی‌شناختیم.
شاید همیشه بتوانیم برای دیگری چراغی روشن کنیم، اما نباید فراموش کنیم که خودمان هم گاهی به نور دیگری احتیاج داریم.
و شاید مهم‌ترین چیزی که از تئودور فینچ با خودم به یادگار می‌برم همین باشد:
آدمی که بلد است زیبایی را به دیگران نشان دهد، خودش هم حق دارد زیبایی را از نگاه دیگری تجربه کند.
گاهی زندگی تازه از جایی شروع نمی‌شود که مکان تازه‌ای را کشف می‌کنیم؛ از لحظه‌ای شروع می‌شود که اجازه می‌دهیم کسی جهان را از پنجره‌ای دیگر به ما نشان دهد.
