بارها تلاش کرده‌ام نگاه مثبت‌تری به روابط انسانی داشته باشم؛ به این تصور که ورای منافع شخصی، چیزی به نام خیرخواهی، وفاداری و نوع‌دوستی وجود دارد که می‌تواند رفتار انسان‌ها را هدایت کند. اما هر بار که تجربه‌های انسانی را از لایه ظاهری‌شان کنار می‌زنم، دوباره به یک گزاره تلخ بازمی‌گردم:
Homo homini lupus est؛ انسان گرگ انسان است.
این عبارت را معمولاً با توماس هابز، فیلسوف انگلیسی قرن هفدهم، به یاد می‌آوریم. البته ریشه این عبارت به نمایشنامه Asinaria اثر پلوتوس بازمی‌گردد و هابز آن را در کنار گزاره متضادش، یعنی «انسان خدای انسان است»، در اثر De Cive به کار گرفت. این هم‌نشینی به‌خودی‌خود نکته‌ای قابل تأمل دارد: انسان می‌تواند برای دیگری هم مایه نجات باشد و هم منشأ تهدید. آنچه اهمیت دارد، شرایط و مناسباتی است که یکی از این دو چهره را آشکار می‌کند.
اما پرسش من صرفاً یک پرسش اخلاقی یا روان‌شناختی نیست. می‌خواهم از زاویه دیگری به آن نگاه کنم؛ از منظر اقتصاد و نظریه بازی‌ها.
آیا ممکن است آنچه ما خودخواهی، خیانت و بی‌اعتمادی می‌نامیم، در بعضی شرایط نه نتیجه شرارت افراد، بلکه حاصل منطقی ساختار تعاملات انسانی باشد؟ آیا انسان‌ها گاهی نه از سر بدخواهی، بلکه به دلیل عقلانیت فردی، به نتایجی می‌رسند که برای همه زیان‌بار است؟
برای پاسخ به این پرسش، باید از هابز به جان نش سفر کنیم.
توماس هابز در کتاب لویاتان تصویری از وضعیت طبیعی انسان ترسیم می‌کند که در آن هیچ قدرت مشترکی برای تضمین امنیت، اجرای قواعد و حل اختلافات وجود ندارد.
در چنین وضعیتی، افراد برای تأمین امنیت و حفظ منافع خود ناچارند رفتار دیگران را در محاسباتشان لحاظ کنند. مشکل اینجاست که هیچ تضمینی وجود ندارد فرد مقابل نیز به دنبال صلح، همکاری یا رعایت حقوق متقابل باشد.
اگر من احتمال بدهم دیگری برای دستیابی به منابع، قدرت یا امنیت، منافع مرا نادیده خواهد گرفت، ممکن است پیش از آنکه او اقدامی انجام دهد، خودم تصمیم به اقدام پیش‌دستانه بگیرم.
به این ترتیب، ترس از خیانت می‌تواند به رفتاری منجر شود که خودش احتمال خیانت را افزایش می‌دهد.
اینجا با یک چرخه مواجهیم:
من به تو اعتماد نمی‌کنم، چون احتمال می‌دهم به من خیانت کنی.
تو به من اعتماد نمی‌کنی، چون رفتار من را تهدیدآمیز می‌بینی.
هر دو برای محافظت از منافع خود، رفتار تدافعی یا تهاجمی در پیش می‌گیریم.
سرانجام، همان بی‌اعتمادی اولیه به واقعیتی تبدیل می‌شود که هر دو از آن می‌ترسیدیم.
هابز این وضعیت را جنگ همه علیه همه می‌نامد؛ وضعیتی که در آن ناامنی، نه لزوماً به دلیل جنگ دائمی، بلکه به دلیل وجود دائمی امکان درگیری، بر زندگی انسان سایه می‌اندازد.
نکته ظریف اینجاست که برای شکل‌گیری چنین وضعیتی، لازم نیست همه انسان‌ها شرور باشند. کافی است هر فرد احتمال بدهد دیگری ممکن است به زیان او عمل کند و هیچ سازوکار مطمئنی برای جلوگیری از آن وجود نداشته باشد.
در واقع، شاید مسئله اصلی هابز بیش از آنکه شرارت انسان باشد، فقدان تضمین معتبر برای همکاری باشد.
اقتصاد متعارف و نظریه بازی‌ها ابزارهایی در اختیار ما قرار می‌دهند تا تصمیم‌گیری افراد را در موقعیت‌هایی بررسی کنیم که نتیجه انتخاب هر فرد به انتخاب دیگران وابسته است.
در یک مسئله ساده اقتصادی، ممکن است تصمیم بگیرم کدام کالا را خریداری کنم یا چگونه منابع محدود خود را تخصیص دهم. اما در روابط انسانی، مسئله پیچیده‌تر است: ارزش تصمیم من به این بستگی دارد که دیگران چه تصمیمی می‌گیرند.
من فقط درباره منافع خودم تصمیم نمی‌گیرم؛ بلکه باید واکنش احتمالی دیگران را نیز پیش‌بینی کنم.
این همان چیزی است که در اقتصاد از آن با عنوان عقلانیت استراتژیک (Strategic Rationality) یاد می‌کنیم.
فرض کنیم دو نفر در یک رابطه کاری، اقتصادی یا حتی شخصی قرار دارند. هر دو می‌توانند همکاری کنند یا منافع خود را به‌صورت یک‌جانبه دنبال کنند.
اگر من بدانم طرف مقابل احتمالاً به منافع خودش اولویت خواهد داد، همکاری ممکن است تصمیم پرخطری باشد. حتی اگر همکاری برای هر دو مطلوب‌تر باشد، ممکن است از ترس آنکه تنها فرد متعهد به همکاری باشم، تصمیم دیگری بگیرم.
در اینجا یک تمایز مهم وجود دارد: نظریه بازی‌ها لزوماً فرض نمی‌کند انسان‌ها فقط به دنبال پول، قدرت یا منفعت مادی هستند. مطلوبیت هر فرد می‌تواند شامل رضایت اخلاقی، خوشحالی دیگری، وفاداری یا ارزش‌های شخصی نیز باشد.
اما حتی با وجود چنین ترجیحاتی، مسئله تعامل استراتژیک همچنان پابرجاست.
یکی از شناخته‌شده‌ترین مدل‌های نظریه بازی‌ها، معمای زندانی (Prisoner's Dilemma) است.
دو نفر به اتهام ارتکاب یک جرم دستگیر شده‌اند و در سلول‌های جداگانه نگهداری می‌شوند. هرکدام دو انتخاب دارند: سکوت و همکاری با دیگری، یا اعتراف و خیانت به او.
برای ساده‌سازی، فرض کنیم پرداختی‌های بازی به شکل زیر باشند. اعداد، امتیاز مطلوبیت هر بازیکن را نشان می‌دهند و صرفاً برای توضیح مدل انتخاب شده‌اند.
حالت اول: هر دو همکاری می‌کنند.
اگر هر دو سکوت کنند و علیه یکدیگر شهادت ندهند، هرکدام امتیاز ۳ دریافت می‌کنند. این حالت برای هر دو نتیجه مطلوبی است.
حالت دوم: نفر اول خیانت می‌کند و نفر دوم همکاری.
در این وضعیت، نفر اول امتیاز ۵ می‌گیرد و نفر دوم امتیاز صفر دریافت می‌کند. فرد خیانت‌کار از همکاری طرف مقابل سود می‌برد، بدون آنکه خودش هزینه همکاری را بپردازد.
حالت سوم: نفر اول همکاری می‌کند و نفر دوم خیانت.
نتیجه معکوس حالت قبلی است. نفر اول امتیاز صفر و نفر دوم امتیاز ۵ دریافت می‌کند.
حالت چهارم: هر دو خیانت می‌کنند.
در این وضعیت هر دو امتیاز ۱ دریافت می‌کنند. هیچ‌کدام نتوانسته‌اند از دیگری پیشی بگیرند و هر دو نتیجه‌ای ضعیف‌تر از همکاری متقابل به دست آورده‌اند.
اکنون منطق بازی را بررسی کنیم.
اگر بازیکن دوم همکاری کند، بازیکن اول با خیانت امتیاز ۵ می‌گیرد، درحالی‌که همکاری فقط امتیاز ۳ برایش به همراه دارد.
اگر بازیکن دوم خیانت کند، بازیکن اول با خیانت امتیاز ۱ می‌گیرد؛ درحالی‌که همکاری هیچ امتیازی برای او نخواهد داشت.
بنابراین، صرف‌نظر از انتخاب بازیکن دوم، خیانت برای بازیکن اول انتخاب مطلوب‌تری است. همین منطق درباره بازیکن دوم نیز صادق است.
در نتیجه، هر دو خیانت می‌کنند و امتیاز نهایی آن‌ها یک‌به‌یک خواهد بود.
اما تناقض اصلی کجاست؟
اگر هر دو همکاری می‌کردند، امتیاز سه‌به‌سه دریافت می‌کردند؛ یعنی هر دو وضعیت بهتری داشتند.
پس چرا به جای همکاری، خیانت را انتخاب کردند؟
زیرا هر فرد با در نظر گرفتن رفتار احتمالی دیگری، تصمیمی گرفته که از منظر فردی برایش منطقی‌تر بوده است؛ اما مجموع تصمیم‌های عقلانی آن‌ها به یک نتیجه جمعی نامطلوب منجر شده است.
این همان نقطه‌ای است که معمای زندانی از یک مسئله ریاضی به استعاره‌ای قدرتمند برای فهم مناسبات انسانی تبدیل می‌شود.
گاهی انسان‌ها برای آنکه قربانی خودخواهی دیگری نشوند، خودشان همان رفتاری را انتخاب می‌کنند که از آن می‌ترسند.
در سال ۱۹۵۰، جان نش در مقاله مشهور خود با عنوان Equilibrium Points in N-Person Games مفهوم تعادل را برای بازی‌های چندنفره صورت‌بندی کرد؛ مفهومی که بعدها به نام او، تعادل نش (Nash Equilibrium)، شناخته شد.
تعادل نش وضعیتی است که در آن، با ثابت فرض کردن استراتژی دیگر بازیکنان، هیچ بازیکنی نمی‌تواند با تغییر یک‌جانبه استراتژی خودش، مطلوبیت بیشتری به دست آورد.
به زبان ساده، هر فرد با توجه به تصمیم دیگران، بهترین واکنش ممکن را انتخاب کرده است.
در معمای زندانی، خیانت متقابل یک تعادل نش است.
هیچ‌کدام از دو بازیکن انگیزه‌ای برای تغییر یک‌جانبه تصمیم خود ندارند؛ زیرا اگر یکی از آن‌ها درحالی‌که دیگری همچنان خیانت می‌کند به همکاری روی بیاورد، وضعیتش بدتر خواهد شد.
اما این تعادل، بهترین نتیجه ممکن نیست.
اینجا باید به یکی از سوءبرداشت‌های رایج درباره تعادل نش توجه کنیم: تعادل نش مترادف با عدالت، رفاه اجتماعی یا مطلوبیت حداکثری نیست. این مفهوم درباره ثبات استراتژیک تصمیم‌هاست، نه مطلوبیت اخلاقی نتیجه.
ممکن است یک جامعه در تعادلی قرار گرفته باشد که تقریباً همه اعضای آن از وضعیت موجود ناراضی باشند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی انگیزه یا توان کافی برای تغییر آن نداشته باشند.
افراد ممکن است از بی‌اعتمادی آسیب ببینند، اما همچنان به رفتارهای بی‌اعتمادانه ادامه دهند؛ زیرا تغییر رفتار یک فرد، بدون تغییر رفتار دیگران، می‌تواند هزینه‌زا باشد.
گاهی وضعیت نامطلوب نه به این دلیل ادامه پیدا می‌کند که همه آن را می‌خواهند، بلکه به این دلیل که هیچ‌کس نمی‌تواند به‌تنهایی از آن خارج شود.
بااین‌حال، اگر تحلیل خود را در معمای زندانی متوقف کنیم، تصویری ناقص از روابط انسانی خواهیم داشت.
معمای زندانی کلاسیک، بازی‌ای است که در آن دو بازیکن فقط یک‌بار با یکدیگر تعامل می‌کنند. اما روابط واقعی معمولاً چنین نیستند.
دوستی، همکاری اقتصادی، روابط کاری و حتی مناسبات خانوادگی در طول زمان شکل می‌گیرند. افراد بارها یکدیگر را می‌بینند، رفتارهای گذشته را به خاطر می‌سپارند و درباره آینده قضاوت می‌کنند.
اینجا با مفهوم بازی‌های تکرارشونده (Repeated Games) مواجه می‌شویم.
فرض کنیم دو نفر امروز می‌توانند با خیانت به یکدیگر منفعت کوتاه‌مدتی به دست آورند، اما می‌دانند فردا نیز به همکاری یکدیگر نیاز خواهند داشت.
در چنین شرایطی، تصمیم امروز فقط به پرداختی همین لحظه محدود نمی‌شود. خیانت ممکن است هزینه از دست دادن منافع آینده را به همراه داشته باشد.
به همین دلیل، همکاری می‌تواند به یک استراتژی عقلانی تبدیل شود.
شهرت، اعتماد، امکان مجازات رفتار فرصت‌طلبانه و انتظار تعاملات آینده، همگی می‌توانند ساختار انگیزه‌های افراد را تغییر دهند.
البته تکرار شدن بازی به‌تنهایی تضمین‌کننده همکاری نیست. نتایج پژوهش‌های تجربی در حوزه بازی‌های تکرارشونده نشان می‌دهند که همکاری به عواملی همچون امکان نظارت، ثبات روابط، شناخت رفتار طرف مقابل و میزان عدم‌قطعیت استراتژیک وابسته است.
بنابراین، اعتماد را می‌توان فراتر از یک احساس شخصی نیز بررسی کرد: اعتماد نوعی انتظار درباره رفتار آینده دیگری است که بر اساس تجربه، اعتبار و سازوکارهای موجود شکل می‌گیرد.
این نگاه، برداشت ساده‌انگارانه از انسان را به چالش می‌کشد. ممکن است کسی همکاری کند، نه به این دلیل که از نظر اخلاقی فرشته است، بلکه چون همکاری در یک رابطه پایدار برای او انتخابی عقلانی است.
اما آیا این موضوع از ارزش همکاری کم می‌کند؟
به‌گمان من، خیر. ارزش یک رابطه لزوماً به پاکی مطلق انگیزه‌های طرفین وابسته نیست؛ بلکه به کیفیت رفتاری بستگی دارد که در طول زمان از آن‌ها سر می‌زند.
اکنون می‌توانیم دوباره به هابز بازگردیم.
هابز برای خروج از وضعیت طبیعی، به شکل‌گیری یک اقتدار سیاسی مشترک می‌اندیشید؛ قدرتی که بتواند امنیت را برقرار کند، قراردادها را معتبر سازد و هزینه نقض قواعد را افزایش دهد.
این همان چیزی است که در لویاتان به صورت نظریه قرارداد اجتماعی مطرح می‌شود.
از منظر نظریه بازی‌ها، می‌توان این راه‌حل را به تغییر ساختار پرداختی‌ها تعبیر کرد.
به جای آنکه صرفاً از افراد انتظار داشته باشیم اخلاقی‌تر رفتار کنند، می‌توان سازوکارهایی ایجاد کرد که همکاری را به انتخابی قابل اتکا و خیانت را به انتخابی پرهزینه تبدیل کنند.
برای مثال:
قراردادهای معتبر، هزینه نقض تعهدات را افزایش می‌دهند.
قوانین و دادگاه‌ها امکان پیگیری رفتار فرصت‌طلبانه را فراهم می‌کنند.
شفافیت اطلاعاتی، عدم‌قطعیت درباره رفتار دیگران را کاهش می‌دهد.
شهرت و اعتبار حرفه‌ای، بر منافع آینده افراد اثر می‌گذارند.
نهادهای نظارتی، امکان سوءاستفاده از اعتماد را محدود می‌کنند.
در این برداشت، تمدن صرفاً حاصل اخلاقی‌تر شدن انسان‌ها نیست؛ حاصل ایجاد ساختارهایی نیز هست که امکان همکاری را افزایش می‌دهند.
البته این به معنای بی‌خطا بودن نهادها نیست. خود قدرت سیاسی نیز می‌تواند به ابزاری برای منفعت‌طلبی و سلطه تبدیل شود. بنابراین، مسئله فقط ایجاد قدرت نیست؛ بلکه محدود کردن، پاسخ‌گو کردن و تنظیم قواعد اعمال قدرت نیز اهمیت دارد.
شاید بتوان گفت یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تمدن، نه حذف تعارض منافع، بلکه ایجاد سازوکارهایی برای مدیریت آن بوده است.
در این نقطه، باید از یک نتیجه‌گیری شتاب‌زده پرهیز کنیم.
نظریه بازی‌ها اثبات نمی‌کند که انسان ذاتاً خودخواه، شرور یا فاقد ظرفیت نوع‌دوستی است. تعادل نش نیز نظریه‌ای درباره ماهیت اخلاقی انسان نیست.
این نظریه‌ها به ما نشان می‌دهند که رفتار افراد چگونه تحت تأثیر تصمیم دیگران، ساختار انگیزه‌ها، اطلاعات و قواعد تعامل شکل می‌گیرد.
حتی مفهوم منفعت شخصی نیز پیچیده‌تر از آن است که صرفاً به سود مادی تقلیل پیدا کند. ممکن است فردی از کمک به دیگری رضایت پیدا کند، وفاداری را ارزشمند بداند یا حاضر باشد برای یک اصل اخلاقی هزینه بدهد. همه این موارد می‌توانند در ترجیحات او منعکس شوند.
اما یک پرسش همچنان پابرجاست:
اگر همکاری به تضمین متقابل نیاز دارد، اگر اعتماد بدون امکان پاسخ‌گویی آسیب‌پذیر است و اگر حتی افراد عقلانی ممکن است به نتایج زیان‌بار جمعی برسند، تا چه اندازه می‌توان به نیک‌سرشتی ذاتی انسان تکیه کرد؟
شاید بهتر باشد به جای جست‌وجوی یک پاسخ قطعی برای خوب یا بد بودن انسان، به شرایطی توجه کنیم که رفتار او را شکل می‌دهند.
من همچنان نسبت به روایت‌های آرمان‌گرایانه درباره طبیعت انسان بدبینم. تصور نمی‌کنم صرف انسان بودن، تضمینی برای شفقت، وفاداری یا انصاف باشد. انسان می‌تواند از دیگری مراقبت کند و در موقعیتی دیگر، منافع او را قربانی منافع خودش کند.
اما شاید این واقعیت به معنای ناامیدی مطلق از روابط انسانی نباشد.
اگر ساختار تعاملات می‌تواند خیانت را به انتخابی عقلانی تبدیل کند، پس تغییر همان ساختار نیز می‌تواند همکاری را امکان‌پذیرتر کند.
این تفاوت مهمی است: به جای آنکه از انسان‌ها انتظار داشته باشیم همیشه خوب باشند، می‌توانیم مناسباتی بسازیم که رفتار خوب در آن‌ها امکان بقا داشته باشد.
در نهایت، شاید بتوان میان هابز و نش پیوندی برقرار کرد که از یک بدبینی ساده نسبت به انسان فراتر می‌رود.
هابز مسئله ناامنی و فقدان اقتدار مشترک را برجسته می‌کند؛ نظریه بازی‌ها نشان می‌دهد چگونه تصمیم‌های متقابل افراد در چنین شرایطی می‌توانند به تعادل‌های نامطلوب منجر شوند.
معمای زندانی به ما یادآوری می‌کند که عقلانیت فردی همیشه به عقلانیت جمعی ختم نمی‌شود. تعادل نش نشان می‌دهد که یک وضعیت می‌تواند از نظر استراتژیک پایدار باشد، حتی اگر برای همه نامطلوب باشد. بازی‌های تکرارشونده نیز نشان می‌دهند که امکان همکاری به ساختار روابط و چشم‌انداز آینده وابسته است.
بنابراین، شاید پرسش اصلی این نباشد که آیا انسان ذاتاً گرگ است یا فرشته؛ بلکه این باشد که چه زمانی و تحت چه شرایطی، گرگ بودن به انتخابی عقلانی تبدیل می‌شود.
من هنوز جمله هابز را فراموش نکرده‌ام:
Homo homini lupus est؛ انسان گرگ انسان است.
اما شاید بتوانم آن را این‌گونه تکمیل کنم:
انسان گاهی گرگ انسان است، نه فقط به این دلیل که دیگری را درنده می‌بیند، بلکه چون در جهانی فاقد تضمین متقابل، نمی‌تواند مطمئن باشد که اگر دندان‌هایش را پنهان کند، دیگری نیز همین کار را خواهد کرد.
و شاید تراژدی روابط انسانی دقیقاً همین باشد: انسان‌ها ممکن است در جست‌وجوی امنیت، به ساختن جهانی کمک کنند که در آن هیچ‌کس احساس امنیت نمی‌کند.
شاید مسئله این نیست که چگونه انسان را از گرگ بودن منصرف کنیم؛ مسئله این است که چگونه بازی را تغییر دهیم تا برای زنده ماندن، مجبور نباشد گرگ باشد.
