
منتشر شده در هفته نامه صدا - ۲۳آبان ۴۰۵
مقدمه: آیا آمریکا چیزی جز تسلیم ایران نمیخواهد؟
یکی از استدلالهای رایج در دفاع از ادامه تقابل ایران و آمریکا این است که هدف اصلی ایالات متحده، از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون، به زانو درآوردن ایران و وادار کردن آن به تسلیم بوده است. بر اساس این دیدگاه، آمریکا نه به دنبال توافقی پایدار، بلکه در پی تضعیف ایران و در نهایت سلب استقلال سیاسی آن است. بنابراین، مذاکره با آمریکا بیفایده است و ایران چارهای جز مقاومت ندارد.
این استدلال در نگاه نخست منسجم به نظر میرسد، اما برای ارزیابی آن باید چند پرسش اساسی را مطرح کرد: آیا واقعاً میتوان سیاست آمریکا در قبال ایران را به یک هدف ثابت و تغییرناپذیر، یعنی تسلیم کامل ایران، تقلیل داد؟ آیا مطلوب بودن یک وضعیت برای یک قدرت به معنای امکان تحقق آن است؟ آیا مقاومت، بدون تعیین هدف و افق زمانی مشخص، میتواند راهبردی معنادار باشد؟ و سرانجام، آیا تجربه توافقهای پیشین ثابت میکند که مذاکره با آمریکا اساساً ناممکن است؟
پاسخ به این پرسشها مستلزم فاصله گرفتن از دوگانه سادهانگارانه «تسلیم یا مقاومت» و بررسی واقعبینانه منافع، محدودیتها و محاسبات راهبردی طرفین است.
۱- آمریکا در غرب آسیا به دنبال چیست؟
برای شناخت سیاست آمریکا در قبال ایران، ابتدا باید جایگاه این کشور را در نظم منطقهای غرب آسیا بررسی کرد. ایالات متحده بهعنوان یک قدرت جهانی، منافعی گسترده در این منطقه دارد؛ از امنیت متحدان و حفاظت از مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی گرفته تا جلوگیری از ظهور قدرتی منطقهای که بتواند قواعد نظم موجود را بهطور مستقل تعیین کند.
از این منظر، یکی از اهداف مهم آمریکا حفظ نوعی موازنه قدرت در منطقه است؛ موازنهای که مانع از تبدیل شدن یک کشور به قدرت مسلط و هژمون منطقهای شود. اروپاییان قرنها از امپراطوری عثمانی آسیب دیدند و در اولین فرصت آن را تجزیه کردند تا هیچ قدرت مسلطی در این مطقه وجود نداشته باشد. کشوری که بتواند بهتنهایی بر معادلات امنیتی، اقتصادی و سیاسی منطقه مسلط شود، قادر خواهد بود بر گلوگاه های مهم انرژی و تجارت، اثرگذاری داشته باشد و تبدیل به یک قدرت مهم جهانی شود(اگرچه نه ابرقدرت)
البته این سیاست را نباید به معنای مخالفت یکسان آمریکا با افزایش قدرت تمام کشورهای منطقه دانست. واشنگتن در عمل میان متحدان و رقبای خود تمایز قائل میشود و با توجه به منافعش، از تقویت برخی کشورها حمایت و با افزایش قدرت برخی دیگر مقابله میکند. مسئله اصلی، صرفاً قدرت یک کشور نیست، بلکه نوع قدرت، جهتگیری سیاسی و تأثیر آن بر منافع آمریکا و متحدانش است.
بنابراین، میتوان گفت که آمریکا بهطور کلی با ظهور قدرت منطقهای مستقلی که قادر باشد بدون توجه به ملاحظات واشنگتن نظم مطلوب خود را تحمیل کند، موافق نیست. از سوی دیگر مطیع کردن همه کشورها عملا برای امریکا ممکن نیست یا با هزینه ای گزاف قابل تحقق است. تجربه عراق و افغانستان به خوبی این موضوع را نشان داد. در مورد کشوری مانند ایران یا ترکیه این سختی چندین برابر است. بنابراین درعمل مهار قدرت کشورها منطقه در دستو کار است. این تمایز برای فهم سیاست آمریکا در قبال ایران اهمیت اساسی دارد.
اما این رویکرد محدود به امریکا نیست و چین، اروپا و روسیه هم خواهان هژمونی یک کشور در این منطقه نیستند و ترجیح می دهند از شکاف منافع و رقابت دولت های منطقه منافع خود را تامین کنند تا اینکه مجبور باشند امتیازات قابل توجهی به یک دولت بدهند. مخالفت همگی آنها با اتمی شدن ایران به خاطر جلوگیری از ایجاد هژمونی در منطقه است. ساخت بمب اتم توسط ایران این راهبرد را تغییر نمی دهد بلکه باعث فشار بیشتری برای تضعیف دیگر توانایی ها خواهد شد.
۲- اسرائیل؛ متحد راهبردی و یکی از محدودیتهای سیاست آمریکا
عامل مهم دیگر در سیاست آمریکا در غرب آسیا، جایگاه اسرائیل است. اهمیت اسرائیل برای واشنگتن را میتوان دستکم از دو جنبه بررسی کرد.
نخست، اسرائیل متحدی نزدیک به غرب است که پیوندهای عمیقی با آمریکا در حوزههای نظامی، اطلاعاتی، فناوری و سیاسی دارد. حفظ امنیت اسرائیل در طول دهههای گذشته به یکی از مؤلفههای مهم سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده است.
دوم، موقعیت جغرافیایی اسرائیل در شرق مدیترانه به این کشور اهمیت راهبردی میبخشد. تحولات شرق مدیترانه بر معادلات امنیتی و سیاسی غرب آسیا، مناسبات کشورهای منطقه و مسیرهای ارتباطی و تجاری اثر میگذارد. از این رو، جایگاه اسرائیل را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک اختلاف دوجانبه میان ایران و اسرائیل بررسی کرد.
از منظر تاریخی هم صعود تمدن غربی با تشکیل دولت های وابسته خود در شرق مدیترانه و پس از جنگ صلیبی اول آغاز شده و داشتن تسلط و نفوذ در این منطقه را یک نقطه اتکای مهم می دانند. فراتر از آن تشکیل دولت اسرائیل مسئله تاریخی سکونت یهودیان در اروپا (به عنوان ملتی با هویت متمایز اما بی سرزمین) حل کرده است و آنها نمی خواهند دوباره با این مسئله رودررو شوند.
در کنار این عوامل، سیاست داخلی آمریکا نیز در شکلگیری روابط واشنگتن و تلآویو نقش دارد. گروههای حامی اسرائیل، از جمله لابیهای سازمانیافتهای مانند آیپک، از طریق فعالیت سیاسی، ارتباط با کنگره و اثرگذاری بر فضای عمومی در این روند مشارکت میکنند. البته سیاست آمریکا در قبال اسرائیل تنها محصول فعالیت این گروهها نیست؛ ملاحظات امنیتی، راهبردی، انتخاباتی و ایدئولوژیک نیز در آن دخیلاند. در نتیجه، امنیت اسرائیل در کنار جلوگیری از ظهور یک هژمون مستقل، از محدودیتهای مهم سیاست آمریکا در غرب آسیا به شمار میروند.
خود اسرائیل اما برای حفظ بقای خود خواهان یک منطقه موزاییکی با انبوهی از کشورهای ضعیف و متخاصم است و از هر تجزیه ای در پیرامون خود حمایت می کند. طبیعتا در مورد ایران هم چنین است. این نکته از این منظر اهمیت دارد که اسرائیل چون ابرقدرت نیست نگران تبعات این فروپاشی ها هم نیست و مسئولیتی در قبال تبعات آن ندارد.
۳- جایگاه ایران و محدودیتهای خواستههای حداکثری آمریکا
ایران از موقعیت ژئوپلیتیکی برخوردار است که آن را به یکی از بازیگران مهم غرب آسیا تبدیل میکند. مجاورت با خلیج فارس و تنگه هرمز، دسترسی به منابع انرژی، وسعت جغرافیایی، جمعیت، ظرفیتهای اقتصادی و نظامی و سابقه تاریخی نقشآفرینی در منطقه، همگی به ایران اهمیت راهبردی میبخشند. به همین دلیل، آمریکا نمیتواند ایران را صرفاً کشوری کوچک و فاقد ظرفیت اثرگذاری تلقی کند. ایران، حتی در شرایط فشار اقتصادی و محدودیتهای بینالمللی، از مجموعهای از توانمندیها برخوردار است که نادیده گرفتن آنها در محاسبات منطقهای ممکن نیست.
طبیعتاً مطلوبترین وضعیت برای واشنگتن میتواند ایرانی باشد که سیاستهایش با منافع آمریکا همراستا باشد، تهدیدی علیه اسرائیل تلقی نشود و در معادلات منطقهای در چارچوب مورد قبول آمریکا عمل کند. اما مطلوب بودن چنین وضعیتی به معنای امکان تحقق آن نیست. در سیاست بینالملل، خواستههای حداکثری همواره با محدودیتهای قدرت، هزینه و پیامدهای ناخواسته روبهرو هستند. آمریکا برای تغییر بنیادین رفتار ایران یا تحمیل یک نظم سیاسی کاملاً مطلوب خود، ناچار است هزینههای اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک قابلتوجهی بپردازد. افزون بر این، فشار بیش از حد میتواند به افزایش بیثباتی، اختلال در بازارهای انرژی، گسترش درگیریهای منطقهای و تهدید منافع متحدان آمریکا منجر شود.
از سوی دیگر، فروپاشی یا بیثباتی گسترده ایران نیز لزوماً به معنای تحقق منافع آمریکا نیست. کشوری با این موقعیت جغرافیایی و ظرفیتهای اجتماعی و نظامی، در صورت ورود به دورهای طولانی از آشوب، میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از مرزهای خود ایجاد کند و امریکا به عنوان یک ابرقدرت بر خلاف اسرائیل نمی تواند تبعات آن را نبیند یا خود را مسئول نداند.
بنابراین، میان دو وضعیت افراطی ــ ایران کاملاً مطیع آمریکا و ایرانِ گرفتار در فروپاشی و بیثباتی ــ طیفی از وضعیتهای میانی وجود دارد. یکی از این وضعیتها میتواند ایرانی باشد که همچنان از استقلال سیاسی برخوردار است، اما در برخی حوزههای حساس محدود شده است.
البته نباید فرض کرد که سیاست آمریکا همواره منسجم، ثابت و مبتنی بر محاسبات کاملاً عقلانی است. سیاست امریکا یک سیاست منسجم و یکپارچه نیست و کشمکش جناح های مختلف همواره در جریان است. اما منافع کلان امریکا همواره چارچوبی برای این رقابت ها بوده است.
اگر به تاریخ حضور امریکا در منطقه نگاهی بیندازیم متوجه سیاست تعیین سقف قدرت و جلوگیری از برتری یک کشور می شویم. در دهه 70 میلادی امریکا رکترین دو ستونی نیکسون در منطقه را پیش می برد. سپس در دهه 80 مهار دوجانبه ایران و عراق را اجرا کرد. در پایان جنگ ایران و عراق، قدرت نظامی برتر (عراق) را مورد حمله قرار داد و با حضور مستقیم خود توازن را برقرار کرد. در دهه 2000 تلاش برای دولت سازی و ایجاد دولت های کاملا مطیع شکست خورد و امریکا به سیاست مهار بازگشت. در مورد ایران با تحریم های پرونده هسته ای. تلاش مجدد نومحافظه کاران برای مداخله مستقیم و تغییر دولت در ایران تا کنون شکست خورده و همین شکست می تواند مقدمه ای برای پذیرش ایران مستقل اما دور از خطوط قرمز امریکا باشد.
بنابراین اگرچه خواسته حداکثری امریکا مجموعه دولت های گوش به فرمان است اما در عمل چنین چیزی قابل تحقق نیست و این کشور ناگزیر است برای تامین منافع خود سراغ اهداف قابل دسترس تر برود و تهدیدات را کاهش دهد. در عین حال خط قرمز های خود ( عدم برتری یک کشور در منطقه و امنیت اسرائیل) را با قدرت حفظ کند.
از این منظر، سیاست آمریکا را نباید صرفاً در قالب دو گزینه «تسلیم کامل ایران» یا «نابودی ایران» تحلیل کرد. امکان دارد واشنگتن در مقاطعی به دنبال مهار برخی ظرفیتهای ایران، محدود کردن دامنه نفوذ منطقهای آن یا کاهش خطر درگیری باشد، بیآنکه تحقق همه این اهداف مستلزم تسلط کامل بر ایران باشد.
این تحلیل به معنای نادیده گرفتن فشارهای آمریکا یا انکار اهداف حداکثری برخی جریانهای سیاسی در آن کشور نیست. بحث بر سر این است که سیاست خارجی را نمیتوان فقط بر اساس خواستههای اعلامشده یا بدبینانهترین تفسیر ممکن از نیت طرف مقابل فهمید؛ باید امکانپذیری اهداف و هزینه تحقق آنها را نیز سنجید.
در نتیجه، ادعای اینکه آمریکا به چیزی جز تسلیم کامل یا نابودی ایران رضایت نمیدهد، با شواهد موجود و منطق حاکم بر سیاست امریکا در چند دهه گذشته همخوانی ندارد.
۴- مقاومت؛ راهبردی با هدف یا تحملی بیپایان؟
پس از بررسی اهداف و محدودیتهای آمریکا، نوبت به مفهوم مقاومت میرسد. اگر از این مقدمه که آمریکا به دنبال تسلیم ایران است، نتیجه بگیریم که ایران باید مقاومت کند، هنوز به پرسش اصلی پاسخ ندادهایم: مقاومت تا چه زمانی و برای رسیدن به چه هدفی؟
مقاومت، اگر قرار است یک راهبرد سیاسی باشد، باید دارای هدف مشخص، افق زمانی و معیاری برای سنجش موفقیت باشد. مقاومت در برابر یک فشار معین تا رسیدن به نتیجهای مشخص، با ادامه دادن یک وضعیت دشوار بدون تعیین نقطه پایان تفاوت دارد. اگر قرار باشد گفته شود که ایران باید مقاومت کند، باید روشن شود که هدف نهایی این مقاومت چیست. آیا هدف، وادار کردن آمریکا به پذیرش یک توافق مشخص است؟ آیا هدف، حفظ استقلال سیاسی و جلوگیری از تحمیل خواستههای معین است؟ آیا قرار است ایران در آیندهای قابل تصور از نظر نظامی بر آمریکا غلبه کند؟ یا منظور این است که حتی اگر هیچیک از این اهداف محقق نشود، تحمل هزینهها بهخودیخود ارزشمند است؟ این پرسشها پاسخهای متفاوتی دارند و نمیتوان همه آنها را زیر عنوان کلی مقاومت پنهان کرد.
اگر ادعا این باشد که ایران در آینده نزدیک قادر خواهد بود از نظر نظامی بر آمریکا غلبه کند و خواستههای خود را به آن تحمیل کند، باید این ادعا با ارزیابی واقعبینانه توان نظامی، اقتصادی و فناورانه دو کشور سنجیده شود. صرف اراده سیاسی، بدون توجه به توازن واقعی قدرت، برای اثبات امکان تحقق چنین هدفی کافی نیست.
از سوی دیگر، اگر استدلال این باشد که تحمل سختیها و حتی پذیرش مرگ با شرافت، از هرگونه توافق یا عقبنشینی بهتر است، مسئله از حوزه محاسبه راهبردی خارج میشود. ممکن است چنین دیدگاهی در چارچوب اخلاق فردی یا باورهای ایدئولوژیک معنا داشته باشد، اما نمیتوان آن را بدون توضیح بیشتر بهعنوان اصل راهنمای سیاست یک کشور پذیرفت.
از دید نگارنده دولت مسئول حفظ امنیت و بقای کشور، جان شهروندان و امکان زندگی و توسعه نسلهای آینده است. پشتوانه نظری این نگاه جلوتر توضیح داده خواهد شد. اما فارغ از آن باید پذیرفت که هزینههای سیاست خارجی نیز تنها بر تصمیمگیرندگان تحمیل نمیشود؛ مردم عادی، اقتصاد کشور و نسلهای بعدی آنها را تحمل میکنند و نمی توان برای ملتی نسخه ای پیچید که فقط برای بخشی از آنها وجاهت اخلاقی دارد.
بنابراین، مقاومت زمانی میتواند بهعنوان یک راهبرد قابل دفاع مطرح شود که روشن باشد چه هدفی را دنبال میکند، چه هزینهای دارد، احتمال موفقیت آن چقدر است و در چه شرایطی باید ادامه یابد یا مورد بازنگری قرار گیرد. در غیر این صورت، مرز میان مقاومت و تحملِ بیپایانِ یک وضعیت نامطلوب از بین میرود.
۵- سیاست و حکومت؛ هدف چیست و منافع ملی بر چه اساسی تعریف میشود؟
بحث مهم دیگری که باید پیش از بررسی راهبرد ایران مطرح شود، این است که سیاست اساساً چه هدفی دارد. برای پاسخ به این پرسش، باید یک گام عقبتر رفت و درباره هدف انسان از زندگی سخن گفت. اگر نخواهیم وارد بحثهای ایدئولوژیک و دیدگاههای فکری مختلف شویم، میتوان بهصورت خلاصه و منسجم گفت که هدف انسان در نهایت، رسیدن خودشکوفایی است؛ یعنی رسیدن به آن چیزی که واقعاً باور دارد و میخواهد خودش را به آن تبدیل کند.
اگر این را مفروض بگیریم، نقش حکومت و سیاست در این فضا نمی تواند بیش از ایجاد بستر مناسب برای خودشکوفایی تکتک افراد جامعه باشد. چون هر فردی خود باید مسیرش را تعیین کند و از تحمیل اراده دیگران مصون باشد. برای ایجاد چنین بستری میتوان از دو عامل مهم نام برد: رفاه و آزادی.
منظور از رفاه، تأمین حداقلهای زندگی است؛ امنیت، آموزش، بهداشت، شغل و دیگر نیازهای ضروری برای یک زندگی عادی. در کنار آن، هر شخص باید آزادی داشته باشد که سرنوشت خودش را انتخاب کند، استعدادهایش را شکوفا کند و سبک زندگی خودش را برگزیند. کسی ممکن است هدفی الهی برای خود تعیین کند و دیگری هدفی این جهانی. اما هر دو به بستر خودشکوفایی نیاز دارند. نگارنده با این پیشفرض و با این فهم از سیاست و کارکرد حکومت، درباره سیاست مطلوب سخن خواهد گفت.
بر این اساس رفاه و آزادی باید مبنای اصلی باشند و سیاست خارجی و امنیت ملی هر کشوری طبیعتاً باید بهگونهای تنظیم شوند که بتوانند این دو عامل را تأمین کنند. حتی حفظ استقلال هم از این جهت ارزشمند است که برای تامین رفاه وآزادی ضرورت می یابد. امنیت ملی در این رویکرد یک مفهوم جامع است که بقای کشور را که لازمه تامین رفاه و آزادی است، هدف می گیرد و با همه تهدیداتی که این اصول را به خطر بیندازند مقابله می کند. رشد مستمر کشور یکی از شروط لازم بقاست و توسعه از بقا جدا نیست. بدون توسعه نمی توان بقا را در جهانی که همه رقبا به سرعت رشد می کنند، تضمین کرد.
با این پیشفرضها، باید پرسید آیا اساسا راهی هست که منافع ملی ما یعنی حفظ امنیت ملی و تامین رفاه و آزادی، اکنون و برای نسل حاضر محقق شود؟ اگر برای حفظ استقلال رفاه و آزادی قربانی شوند، خود استقلال چه مفهومی می تواند داشته باشد؟ اینکه یک انسان احساس کند زندگی خود را بدون خودشکوفایی گذرانده اما در کشوری زندگی کرده حاکمان محلی (و نه حتی اراده جمعی) حاکم بودند، ایجاد معنا و رضایت می کند؟ اگر بیگانگان حاکم باشند اما رفاه و آزادی بیشتری تامین شود چه؟
دقیقا همین جاست که دعوت به مقاومت بی پایان تبدیل میشود به قوی ترین استدلال برای کسانی که راه را در براندازی می دانند و معتقد اند چاره تامین رفاه و آزادی سقوط نظامی است که به این دو اصل بی توجه است. البته این بحث دیگری است که در این فرصت نمی گنجد اما لازم است توجه شود که دعوت به مقاومت بی پایان در جامعه به ضد خود تبدیل شده است.
پرسش اساسی این نوشتار این است که تامین امنیت ملی (تضمین پایدار بقا) و رفاه و آزادی (تامین بستر خودشکوفایی شهروندان) در شرایط کنونی ممکن است؟ یعنی راهی هست که بتوان با هزینه معقولی تهدیدات را دفع کرد بدون اینکه توسعه و رفاه مردم زیر فشار قرار بگیرد؟
پاسخ کلی نگارنده مثبت است چون می توان نشان داد که بین کف تامین امنیت ملی ایران و سقف خطوط قرمز ابرقدرتها فضای قابل توجهی برای مانور و دستیابی به رفاه و آزادی هست.
۶- فضای تنفس ایران کجاست؟
ایران ضرورتا باید امنیت ملی خود را تامین کند و این کف فضای مانور سیاست خارجی است. سقف آن هم خطوط قرمز ابرقدرتهاست چرا که رد کردن این سقف به معنای ایجاد هزینه های گزاف، از دست رفتن رفاه و آزادی و حتی امکان بقای کشور است. تصمیم به کنشگری در این فضا نیاز به تغییر کلان راهبرد نظامی سیاسی ایران دارد. راهبرد کنونی ستیز با این سقف نامرئی و تلاش برای هژمون شدن در منطقه است. ممکن است پرسیده شود چرا باید به سقف غیر رسمی تعیین شده توسط ابرقدرتها تمکین کنیم. پاسخ را جلوتر خواهم داد اما ابتدا باید الزامات امنیت ملی را در منطقه غرب آسیا بررسی کنیم.
ایران در منطقه رقیبان مهمی دارد. هر کدام به نحوی ایران قوی را تهدیدی علیه خود و منافع خود می بینند. ترکیه عربستان و اسرائیل سه رقیب اصلی ایران هستند. طبیعتا ایران برای ایجاد توازن ناگزیر است در فضای میانی خود و این سه قدرت (یعنی عراق سوریه و لبنان) اعمال نفوذ کند. اما از ضرورت اعمال نفوذ تا ساخت محور مقاومت(که آشکارا خطوط قرمز ابرقدرتها را به چالش می کشد) ، فاصله بسیاری است که در این فاصله سناریوهای متعددی قابل تعریف هستند. می توان سناریوهایی را در نظر گرفت که هم ملاحظات امنیتی تهران را برآورده کنند و هم با خطوط قرمز امریکا کمترین تنش را داشته باشند.
از سوی دیگر همانطور که ایران توانسته رقابت خود با ترکیه را در چارچوبی کم تنش مدیریت کند و زمینه های متعدد همکاری را هم فعال کند، می تواند با عربستان هم وارد چنین همکاری/رقابتی شود. در فضای کنونی که امریکا تلاش می کند تعهدات خود در منطقه را کاهش دهد شکل گیری ائتلاف های مختلف توسط قدرتها بسیار مورد توجه است. امارات به اسرائیل پیوسته و این دو سعی دارند با فشار بر روی عربستان برای پیوستن به پیمان ابراهیم این قدرت را مهار کنند. عربستان با کنار گذاشتن اختلافات با ترکیه پیمان مکه را تشکیل داده تا در مقابل ایران و اسرائیل توازن ایجاد کند. ترکیه سوریه را از جبهه ایران جدا کرده و از جنگ ایران برای گسترش نفوذ خود در عراق و لبنان و قفقاز بهره می برد. ایران اگرچه بسیاری از کارت های بازی منطقه ای خود را از دست داده اما هنوز می تواند با محور خود را نه در تقابل با دیگر محورها بلکه در وضعیت رقابت/همکاری قرار دهد. شرط اساسی این رویکرد این است که بتواند به شکلی موثر رویکرد جدید خود را برای امریکا روشن سازد و ضمن تحمیل الزامات امنیت ملی خود، خطوط قرمز امریکا را نیز رعایت کند. بدیهی است که چنین شرایطی در موقعیت فعلی با ترکیبی از دستاوردهای میدانی و دیپلماتیک به دست می آید.
اما بازگردیم به این پرسش که چرا باید خطوط قرمز ابرقدرتها را رعایت کرد؟ و چنین رعایتی به معنای ترس یا وادادگی یا بی توجهی به اصول است؟ برای پاسخ بد نیست نگاه کنیم به وضعیت سه کشور ژاپن، چین و آلمان پس از جنگ جهانی. ژاپن و آلمان به عنوان سرزمین های فتح شده توسط امریکا ناچار شدند زیر سقف تعیینی امریکا زندگی کنند. امنیت خود را به این کشور بسپارند و مسیر صنعتی شدن را ادامه دهند. آن هم پس از خرابی های بسیار. اکنون پس از 80 سال هم ژاپن و هم آلمان نه تنها رفاه و آزادی خود را به دست آوردند، بلکه قدرت اقتصادی و صنعتی به آنها این امکان را داده تا در دوران تحول نظم جهانی و کاهش تهعدات امریکا به سرعت توان نظامی خود را بازیابی کنند. چین حتی وضعیتی بسیار حساس تر داشت. ذاتا قابلیت ابرقدرت شدن را داشت و در عین رشد سریع تمام تلاش خود را کرد که حساسیت امریکا را برنینگیزد. خاطره محمد خاتمی از دیدارش با رئیس جمهور وقت چین برای تکمیل تاسیسات هسته ای نطنز قابل توجه است. چین حتی از ساخت تاسیسات صلح آمیز هسته ای در کشوری که ممکن بود حساسیت امریکا را برانگیزد پرهیز می کرد تا خود را به جایی برساند که امروز مهارش توسط امریکا دور از دسترس به نظر برسد.
بنابراین اردو زدن پشت خطوط قرمز ابرقدرت ها و منتظر ماندن برای فرصتی که بتوان با هزینه کمتری این خطوط را عقب راند نه کوتاه امدن از اصول است و نه وادادگی. شرط عقلی است که معمولا احساسی ترین حاکمان تاریخ هم آن را رعایت می کردند.
۷- آیا تجربه توافقهای پیشین ثابت میکند که آمریکا اهل توافق نیست؟
یکی از مهمترین استدلالهای مخالفان مذاکره این است که ایران بارها با آمریکا مذاکره کرده، اما آمریکا به تعهدات خود پایبند نمانده است. برجام و تحولات بعدی، از جمله تفاهم نامه اسلامآباد، در این بحث بهعنوان نمونه مطرح میشوند. اما آیا از این تجربه باید نتیجه گرفت که مذاکره با آمریکا ذاتاً بیفایده است؟
در اینجا لازم است به یکی از اصول اساسی روابط بینالملل توجه کنیم: هیچ توافقی صرفاً به دلیل امضا شدن، برای همیشه پایدار نمیماند. توافق زمانی دوام میآورد که طرفین در مجموع به این نتیجه برسند که حفظ آن در مقایسه با خروج از آن، انتخاب مطلوبتری است. این محاسبه هم به هزینهها و منافع اقتصادی و امنیتی مربوط میشود و هم به اعتبار بینالمللی، پیامدهای سیاسی و آینده روابط دو کشور.
به بیان ساده، اگر یک طرف احساس کند که با ماندن در توافق، منافع اندکی به دست میآورد، اما خروج از آن میتواند دستاوردهای بیشتری برایش ایجاد کند، انگیزه خروج افزایش مییابد. برعکس، اگر توافق به شکلی طراحی شده باشد که خروج از آن هزینههای جدی داشته باشد و ادامه آن منافع ملموسی ایجاد کند، به آن پایبند خواهد بود. بنابراین مسئله نه اعتماد است و نه حتی متن تفاهم نامه. بلکه عامل اصلی بقای تفاهم، توازنی است که بین داده ها و ستانده ها برای هر طرف ایجاد می شود.
در مورد برجام طرح اولیه طرفین با چیزی که در نهایت ممکن شد فاصله داشت و از جایی به بعد در طرف امریکایی این احساس را به وجود آورد که این قرارداد ملاحظات امنیتی امریکا را تامین نمی کند. بنا به روایت هایی که بعدا با بیان صریح حسن روحانی تایید شد، قرار اولیه ایران و امریکا تفکیک پرونده های مورد اختلاف و حل گام به گام آنها بود و پرونده هسته ای به عنوان نخستین پرونده در دستور کار قرار گرفت. قرارداد نهایی هم طوری تنظیم شده بود که یک بازه 10 ساله برای فزیر مسئله هسته ای ایجاد کند تا باقی پرونده ها هم حل و فصل شده و روابط عادی شود. یک بخش غیر رسمی همکاری اقتصادی بین ایران امریکا هم در این قرارداد وجود داشت. در همان آغاز قرارداد هم آن بخش غیر رسمی از سمت ایران نفی شد و هم تداوم گفتگوها درباره سایر پرونده ها و ایجاد برجام 2و3 صراحتا نهی شد. در نتیجه قرارداد برجام از یک نقطه آغاز چرخش راهبردی تبدیل شد به یک تاکتیک موقتی ایران برای رفع تحریم ها. ترامپ هم با صراحت خود اذعان کرد که برجام نه دستاورد اقتصادی برای امریکا داشته و نه ملاحظات امنیتیش (امنیت اسرائیل و توازن قوای منطقه ای) را تامین می کند. ایران با رفع تحریم ها ثروتمند شده و این ثروت را در راستای همان راهبرد پیشین خود به کار می برد. پس برجام کار نمی کند!
در مراحل بعدی هم اگرچه ایران مذاکره کرده اما هدف مذاکره بیش از آنکه دستیابی به توافق باشد (که بدون تغییر راهبرد ممکن نیست) خرید وقت و مشروعیت بوده یا حداکثر توافقات محدود تاکتیکی را دنبال می کرده.
اما برای اولین بار پس از برجام، ایران در مذاکرات اسلام آباد به جای مذاکره برای مذاکره وارد یک مذاکره سطح بالا و راهبردی شد و تمام موضوعات را هم روی میز گذاشت و توانست به یک قاب بندی مشخصی از اختلافات برسد. اما مشکل اساسی اینجا بود هیئت مذاکره کننده نماینده کلیت حاکمیت نبود و پس از امضا اختلافات داخلی فراوانی آن هم در عالی ترین سطوح بروز کرد. در سمت امریکا هم اختلاف نظر در این باره وجود داشت و طبیعی بود که تحریکات محدودی از سوی مخالفان تفاهم نامه در سمت امریکایی (نتانیاهو و روبیو) با استقبال مخالفان داخلی این تفاهم نامه روبرو شود و به سرعت فروبپاشد. همچنین این تفاهم نامه چون دستاورد ملموسی برای ترامپ نداشت، فروپاشی آن هزینه کمتری نسبت به آورده های آن داشت.
بنابراین مسئله صرفا اعتماد نیست. برای اینکه به نتیجه مناسب برسیم باید چند شرط همزمان محقق شود:
ایران باید نشان دهد نسبت به امنیت ملی خود کوتاه نمی آید و در مقابل تجاوز به سرزمین خود می ایستد. (که در جنگ 40 روزه اثبات شد.)
در داخل یک راهبرد مشخص اتخاذ کند که حمایت همه ارکان قدرت و از آن مهمتر حمایت اجتماعی را پشت خود داشته باشد.
در سطح عالی و بر سر اصل اختلاف یعنی نظم منطقه ای وارد مذاکره شود.
توافقی در فضایی بین کف مطالبات ایران و سقف خطوط قرمز امریکا شکل بگیرد. به صورتی که طرفین از توافق دستاوردهای بیشتری داشته باشند تا وضعیت تقابل.
به طور خلاصه مذاکره راهبردی و واقعی، صرفاً گفتوگو درباره یک موضوع منفرد نیست؛ تلاشی است برای رسیدن به توافقی پایدار درباره منافع و اختلافات کلان دو کشور، با مشارکت تصمیمگیرندگان دارای اختیار واقعی! و با هدف ایجاد دستاوردی روشن برای هر دو طرف. نمونه چنین مذاکراتی را در پکن و با حضور ترامپ و شی جین پینگ دیدیم. دو کشور رقیب در عالی ترین سطح بر سر موضوعات اساسی گفتگو کردند. توافقی حاصل شد و حتی پس از نقض برخی مفاد، به جای اینکه طرف مقابل را غیر قابل اعتماد معرفی کنند و از هر مذاکره ای پرهیز کنند، از ابزارهای متوازن کننده خود استفاده کردند تا طرف مقابل را به توافق بازگردانند.
بنابراین، ادعای «ما همیشه مذاکره کردهایم» بهتنهایی برای اثبات اینکه ایران همه راههای دیپلماتیک را آزموده و مذاکره دیگر امکانپذیر نیست، کفایت نمیکند. باید پرسید چه نوع مذاکرهای انجام شده، درباره چه موضوعاتی بوده، در چه سطحی صورت گرفته و اساساً طرفین به دنبال چه نوع توافقی بودهاند.
نتیجهگیری: از مقاومت بیپایان به راهبرد ملی
بحث اصلی این مقاله نفی ضرورت مقاومت یا انکار تعارض منافع ایران و آمریکا نیست. حل مسئله را هم با نرمش های تاکتیکی و امتیازدادن های هسته ای ممکن نمی داند. راه حل پایدار بازنگری در کلان راهبرد امنیت ملی است بر اساس اهداف غایی حکومت و ملاحظات قدرت روی زمین واقعیت. با این بازنگری است که فضای تنفسی ایران عیان می شود. فضایی بین الزامات امنیت ملی ایران و خطوط قرمز ابرقدرتها.
از سوی دیگر، اگر از مقاومت سخن میگوییم، باید بدانیم مقاومت برای رسیدن به چه نتیجهای، در چه افق زمانی و با چه هزینهای انجام میشود. مقاومت بدون هدف مشخص، معیار سنجش موفقیت و امکان بازنگری در روشها، ممکن است از یک ابزار سیاستگذاری به وضعیتی دائمی تبدیل شود که هزینههای آن بر جامعه تحمیل میشود، بیآنکه چشمانداز روشنی از پایان آن وجود داشته باشد و در عمل تبدیل می شود به دلیلی برای ناکارآمدی حکومت در تامین خیر عمومی (رفاه و آزادی)
در مورد مذاکره نیز باید از دو تصور افراطی فاصله گرفت: این تصور که صرف امضای توافق میتواند اختلافات بنیادین را از بین ببرد، و این تصور که چون آمریکا در گذشته از توافقی خارج شده است، پس هیچ توافق پایداری با آن امکانپذیر نیست.
توافق پایدار نه صرفاً محصول اعتماد است و نه تنها نتیجه امضای یک سند. چنین توافقی به طراحی دقیق تعهدات، شناخت منافع متقابل، وجود سازوکارهای نظارتی و مهمتر از همه، ایجاد انگیزهای پایدار برای اجرای توافق نیاز دارد. طرف آمریکایی نیز تنها زمانی به توافق پایدار پایبند خواهد ماند که منافع حاصل از آن را ارزشمندتر از گزینه خروج بداند.
در نهایت، پرسش اساسی این نیست که آیا باید در برابر آمریکا تسلیم شد یا مقاومت کرد. پرسش این است که چگونه میتوان استقلال و امنیت ایران را با کمترین هزینه ممکن حفظ کرد و شرایطی به وجود آورد که منافع ملی کشور، به جای فرسایش در یک تقابل بیپایان، از طریق راهبردی واقعبینانه و قابل سنجش تأمین شود.
حداکثر توافقات محدود تاکتیکی را دنبال می ک