چند روز پیش یکی از دوستانم فیلمی به اسم «Bella Martha» را برای ترجمه پیشنهاد داد. موضوع فیلم در مورد آشپزی خودخواه بود که در ابتدای داستان درگیر چالش‌هایی در زندگی‌اش می‌شود. فیلم را با قصد ترجمه و تولید زیرنویسش دیدم و حالا تصمیم گرفتم نقدی کوتاه و خوانندهمدار در مورد آن بنویسم.
با توجه به اینکه فیلم عامه‌پسند و با محوریت کاری است که تقریباً همه ما با آن هر روز سر و کار داریم، تصمیم گفتم این نقد را بر اساس نظریه «خوانندهمدار» بنویسم.
مثل گذشته، دوست دارم نقد را با نقدی از پوستر فیلم آغاز کنم. بعد از آن به سراغ خود فیلم و اتفاقات آن خواهم رفت و در نهایت بحث را جمع‌بندی خواهم کرد.
با اولین نگاه به پوستر فیلم، این فکر در ذهن خواننده نقش خواهد بست که با یک فیلم سراسر شادی، سرگرم‌کننده و تا حدی سرزنده طرف است. واقعیت اما کمی با حسی که پوستر انتقال می‌دهد متفاوت است.
در پوستر، تصویر مردی را می‌بینیم که پرچم آشتی برافراشته و زنی را داریم که روی مواضعش پافشاری می‌کند. در همان نگاه اول مشخص است که فیلم در مورد آشپزی است و قرار است پر از غذاهای مختلف باشد.
چیزی که در پوستر نمی‌بینیم، فضای سرد و زمستانی فیلم است. صحنه‌هایی که با حال و هوای فیلم هم‌خوانی دارد، اما پوستر چیز دیگری است!
پوستری که در این مطلب قرار دادم، مربوط به نسخه‌ای است که در سینماهای آمریکا با عنوان «Mostly Martha» اکران شده است. نسخه اصلی آلمانی هم پوستری شبیه به همین نسخه دارد.
فیلم برای منی که از زبان آلمانی تنها «شب بخیر»ش را بلدم، تجربه‌ای شیرین، تکراری و آمیخته با کمی اعصاب‌خردی بود. فیلم کم دیالوگ بود و از همین رو بیشتر تأثیری که بیننده از فیلم می‌گرفت، ناشی از رفتارها بازیگران بود.
تأثیر دیالوگ‌ها و صحنه‌های فیلم تا حد امکان همان طوری بود که باید می‌بود؛ با این حال در بعضی صحنه‌ها این تأثیر چندان حس نمی‌شد. داستان زنی که خواهرش را از دست می‌دهد و به اجبار خواهرزاده‌اش را برای مدتی پیش خودش می‌آورد تا پدرش را که سال‌ها است ترکشان کرده، پیدا کند.
کمی که فیلم جلو می‌رود، مخاطب کاملاً به این موضوع واقف می‌شود که خواهرزادهٔ مارتا و خودِ مارتا تا چه حد شبیه به هم هستند.
یکی از دلایلی که از نظریه خواننده‌مداری برای نقد این فیلم استفاده کردم این بود که هر کسی، بسته به شرایطی که دارد، می‌تواند برداشت‌های مختلفی از فیلم داشته باشد؛ موضوع فیلم به‌گونه‌ای است که اتفاقات تلخ داستان، خواه ناخواه برای مخاطب هم اتفاق افتاده‌اند.
یکی از نکات جالب توجه برای منِ مخاطب، تلفیق داستانی تاریک و تا حدی غم‌انگیز با محیطی خوشمزه بود. این تضاد در ذهن بیننده به‌گونه‌ای باعث شکل‌گیری یک تعادل می‌شود و به این توانایی را می‌دهد که تا پایان فیلم دوام بیاورد.
یکی از نکات دیگر فیلم رابطه عاشقانه شخصیت مارتا با شخصیت‌های مرد سریال است. فیلم در این مورد با واقعیت روبه‌رو شده و این واقعیت ذهن مخاطب را با خود همراه می‌کند.
مخاطب حتی اگر مادر نباشد، بچه دوست نداشته باشد و حتی در عمرش با کودکان ارتباط آنچنانی برقرار نکرده باشد، باز هم به‌راحتی خودش را جای مارتا می‌گذارد، تصمیماتش را به باد انتقاد می‌گیرد و خودش را در گیر و دار چالش‌ها غرق می‌بیند.
مارتا برای هر بیننده‌ای نمادی خاص است؛ برای من، نماد هر کسی که در شغلش به جایی رسیده ولی برنامه‌هایش با اتفاقاتی که دست خودش نبوده بهم ریخته است. مارتا برای من آشپزی است که از زندگی کاری خود راضی است ولی دلش می‌خواهد آدم‌های بیشتری از آشپزیش استفاده کنند، او را بیشتر بشناسند و به‌عبارتی از حسودی بترکند!
ماریو روی دیگر سکه است؛ مردی که زندگی کاری برایش در یک رابطه اجتماعی برایش خلاصه شده. برعکس مارتا با چهارچوب‌هایش، ماریو نقطه‌نظری دیگر در مورد زندگی دارد. برای من ماریو، فردی با چشمی باز است و مارتا فردی اصول‌گرا!
این فیلم شاید یکی از معدود فیلم‌هایی بود که از سینمای آلمان دیده بودم و از آنجایی که با زبان واسطهٔ انگلیسی فیلم را دیدم، تأثیرش برای من تا حدودی تحت تأثیر پلی بود که به‌واسطه ترجمه ساخته شده بود.
برای من، فیلم مثل آب‌وهوای آن، تاریک و دلگیر بود ولی خوشمزگی‌های آن و روزنه‌های امیدی که در فیلم به‌خوبی به نمایش در آمده بودند، مثل رنگین کمان بعد از باران عمل می‌کرد.
تا چند روز دیگر زیرنویس فیلم را هم آماده می‌کنم تا اگر کسی دلش خواست به دنیای مارتا پا بگذارد، چالشی نداشته باشد و با خیال راحت فیلم را ببیند.
