
درواقع کلات درزبان معنیهای متفاوتی دارد امادراین محتوا به معنی برفراز کوه تلقی میگردد. نخستین بار نام کلات نادری مشهد در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی در داستانهای حماسی فرود پسر سیاوش آمده است.
در گذشته بدلیل حملات پی در پی معمولا یکی ازراه های پیروزی در جنگ استفاده از منابع طبیعی، پستی و بلندیهایی بود که ازنظر استراتژیک یکی از ابزارهای مهم جنگ ودفاع محسوب میشد .
نادرشاه افشار در کلات نادری مشهد دستور به ساخت بنایی زیبا و اختصاصی بنام قصر خورشید راداد که درمیانههای کار خود برای ساختن بناهای مختلف در کلات، توسط اطرافیانش کشته شد.
این شهرستان در منطقه نیمه معتدل کوهستانی قرار دارد و دارای زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای گرم و تفریبا” خنک در مناطق پست هوایی معتدل در کوهپایه است .
راه مشهد به کلات، مدام چهره عوض میکند. گاه تو رابر ستیغ کوه میبرد وگاه به ژرفای دره ؛گاه خشکی تپه ماهورها راپیش رویت میگذارد وگاه ازمیان درختان انبوه گذرت میدهد.
گاه آبی آسمان رادر آیینه شالیزار قاب میگیرد .اصلا جاده مشهد به کلات راه رسیدن نیست، خود مقصدی است برای رفتن. این را اگر آن ۲۴ میلیون مسافر ندانند، مشهدیها خوب میدانند.
شهرستان کلات نادری مشهد از شهرستانهای استان خراسان رضوی میباشد. مرکز این شهرستان شهر کلات است و شهرزو دیگر شهرآن است. درسال ۱۳۸۵، این شهرستان تعداد ۴۰٬۶۶۷ نفر جمعیت داشتهاست.
جمعیت این شهرستان در سال ۱۳۹۰ به ۳۸۲۳۲ نفر رسیدهاست.این شهرستان درشمال شرقی ایران و خراسان قرار گرفته که از شمال بوسیله تپه ماهورهای نسبتاً پست به طول ۱۸۰ کیلومتر با کشور ترکمنستان همجوار است.
از جنوب به کوه هزارمسجد و شهرستان مشهد، از شرق به شهرستان سرخس و از سمت غرب به شهرستان درگز محدود میشود. فاصله این شهر با مشهد ۱۴۵ کیلومتر، با جادهای کوهستانی است.
در اواسط دشت کلات نادری مشهد و در مسیر رودخانه که از غرب به شرق جاری است، بندی آجری برپاست که آبهای جاری رود کلات رامهار میکند.در این دشت بدلیل وجود آبهای مسطح این بند ضروری بوده است .
شاید برای بعضی از خوانندگان این مطلب منظور از بند خیلی قابل درک نباشد اما محض اطلاع باید بگوییم که بند در گذشته به معنی آب بند یا نوعی سد باظرفیت کمتر بوده که بروی رودخانه ها و درها ساخته میشد .
این سازه اگر چه گنجایش زیادی نداشته اما به خوبی آب های جاری را در سطح دشت می گسترانید و زمین های زراعی دشت کلات نادری را سیراب می نموده است. بند نادری مشهد از همین قسمت به اهمیت زیادی رسید .
بند نادری در حدود ۴ کیلومتر پایینتر از شهر کلات به سمت روستای نفطه و بر روی رودخانه ژرفرود ساخته شدهاست. ارتفاع این بنا از کف رودخانه ۷۰ متر است به نحوی که هر قدر ازکف رودخانه به طرف بالا ادامه مییابد برعرض بند افزوده میشود.
در نما و پوشش بند نادری از آجرهای قرمز رنگ استفاده شدهاست. دیوار سد دارای حالت نیم دایره و شبیه سدهای هلالی با فرورفتگی بسیار کم میباشد. این بند دارای سه دهانه عمودی به فواصل مختلف میباشد .
دلیل وجود این سه دهنه را میتوان به معماری و تفکر جالب نسبت داد . دو دهانه زیرین برای کاهش فشار آب و دهانه سوم که در قسمت بالا است به منظور تقسیم آب تعبیه شدهاست.
این سازه معماری به عنوان پل آب به کار می رفته و اگر چه آن را به دوره افشاریه نسبت می دهند اما شواهد معماری مبین این است که احتمالاٌ بند نادری در دوران سلجوقیان بنیان گذاشته شده و در دوره های بعد مرمت شده است.