سکینه عقیقی | دانشجوی کارشناسی روزنامه نگاری – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 3 دقیقه

محرم و صفر برای تلویزیون فقط دو ماه پر از برنامه مذهبی نیست؛ فرصتیست برای روایت فرهنگ و باور مردم. امروز مخاطب فقط تلویزیون نمیبیند، چرا که شبکههای اجتماعی هم پر از محتوای محرمی است. پس سؤال این نیست که تلویزیون چقدر برنامه پخش کرده، بلکه این است که هر شبکه چطور عاشورا را روایت کرده است. با نگاهی به برنامههای چهار شبکه سه، قرآن و معارف، مستند و کودک، میشود دید که هرکدام مسیر خودشان را رفتهاند.
شبکه سه بیشتر روی حس و حال عزاداری تمرکز کرد. برنامه «حسینیه معلی» نمونه بارزی است که تا آخر صفر هم ادامه پیدا کرد.
شبکه قرآن و معارف با نگاهی متفاوت، هم عزاداری داشت و هم قرآن، دعا، سخنرانی و برنامههای آموزشی مذهبی را پررنگ کرد. برنامه «شبستان» هر روز دو نوبت، ظهر و شب، زنده پخش شد و برنامههایی مثل «آیه» و «تدبر و نبرد» هم در کنارش قرار داشتند. شاید یکی از تفاوتهای این شبکه با شبکه سه در همین است؛ شبکه سه بیشتر حس عزاداری را منتقل میکند، ولی شبکه قرآن میخواهد مخاطب معنا و مفهوم پشت این مناسبت را هم بفهمد.
شبکه مستند بهجای پخش مستقیم مراسم، سراغ ساختن مستند درباره آیینها، هنر و مردم عزادار رفت. مجموعه «ترمه» و مستندهایی مثل «راجا»، «عارفالبکا» و «آوای شب دهم» نمونههای این کار بودند. در ماه صفر هم این نگاه ادامه پیدا کرد و مستندهایی درباره سفر مردم به اربعین ساخته شد، ازجمله «آمدم که بشنوم» درباره زائران پاکستانی. فرق مستند با پخش زنده این است که دوربین میتواند از خود مراسم فاصله بگیرد و سراغ مردم، محلهها و آیینهای محلی برود؛ یعنی نگاهی گستردهتر به فرهنگ عزاداری داشته باشد.

شبکه کودک هم راه خودش را رفت، چون بچهها با برنامههای سنگین بزرگسالان ارتباط نمیگیرند. این شبکه با داستان، نمایش و طنز سعی کرد مفاهیم عاشورا را ساده کند. برنامه «سر سفره خدا» در دهه اول محرم پخش شد و امسال کنار مفاهیم عاشورایی، به موضوعاتی مثل دفاع از وطن و همدلی هم پرداخت. «محفل ستارهها» هم برای نوجوانها با فضایی شاد طراحی شد. نکته مهم این است که این شبکه فقط برنامه بزرگسالان را ساده نکرده، بلکه از ابتدا با نگاه دنیای کودک طراحی شده است.
اگر بخواهیم این چهار مسیر را کنار هم بگذاریم، شبکه سه بیشتر باعث «تجربه کردن» عزاداری میشود، شبکه قرآن به «فهمیدن» مفاهیم دینی کمک میکند، شبکه مستند فرهنگ و آیینهای عاشورایی را «ثبت» میکند و شبکه کودک این مفاهیم را برای نسل جدید «تربیت» میکند. هرکدام از این شبکهها بخشی از نیاز مخاطب را پاسخ میدهند و ارزش این تفاوت وقتی بیشتر میشود که کنار هم قرار بگیرند.
نکته مهم دیگر این است که عاشورا فقط یک واقعه تاریخی نیست؛ مفاهیمی مثل ایثار، همدلی و مسئولیتپذیری هم با آن پیوند دارد. اما این مفاهیم وقتی برای مخاطب امروز معنا پیدا میکنند که با زندگی واقعیاش ارتباط داشته باشند، وگرنه فقط حرفهای تکراری هرساله باقی میمانند.
با شروع ماه صفر، موضوع اربعین و سفر به کربلا هم پررنگتر شد و در این بخش هم هر شبکه مسیر خودش را ادامه داد؛ شبکه سه با برنامههای جمعی، شبکه قرآن با محتوای حرم و زیارت، شبکه مستند با روایت زائران و شبکه کودک با زبان ساده برای بچهها.

البته برای قضاوت درباره اینکه کدام شبکه یا برنامه موفقتر بوده، باید به آمار دقیق بینندگان نگاه کرد، نه فقط نوع برنامه. چون آمار کامل و یکسانی از هر چهار شبکه در دسترس عموم نیست، نمیتوان بدون استناد به آمار رسمی درباره موفقیت قطعی هر برنامه داوری کرد.
درنهایت، محرم و صفر ۱۴۰۵ نشان داد تلویزیون میتواند یک مناسبت واحد را با چند زبان مختلف روایت کند و این خودش یک فرصت است، چون مخاطبها نیاز یکسانی ندارند. اما تنوع برنامه بهتنهایی کافی نیست؛ مهم این است که این چهار مسیر، یعنی تجربه، فهم، ثبت و تربیت، در کنار هم قرار بگیرند تا یک تصویر کامل از فرهنگ عاشورا ساخته شود، نه چهار برنامه جدا از هم.
این مطلب در نبض پلاس شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.