محمدحسین بیات | دانشجوی کارشناسی کارگردانی تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 6 دقیقه

تصور کنید روزی تلویزیون را روشن میکنید، اما بهجای فهرست شبکهها، با صفحهای مواجه میشوید که تنها یک سؤال از شما دارد: «امروز چه چیزی میخواهید تماشا کنید؟» ژانر، موضوع، مدتزمان، فضای داستان، حتی شخصیتهایی که دوست دارید در آن حضور داشته باشند را میگویید و چند لحظه بعد، محتوایی که تا پیش از آن وجود خارجی نداشت، روی صفحه شکل میگیرد؛ نه برای میلیونها نفر، بلکه فقط برای شما. شاید این تصویر هنوز شبیه آیندهای دور به نظر برسد. اما تجربه چند سال اخیر نشان داده که فاصله میان یک ایده تخیلی و یک امکان واقعی، در دنیای هوش مصنوعی، میتواند بهطرز غافلگیرکنندهای کوتاه باشد.
این مسیر از یک تصویر ساده آغاز شد. هوش مصنوعی مولد کار خود را با تولید تصویر از روی توصیف متنی شروع کرد؛ از حدود سال ۱۴۰۱، این قابلیت برای کاربران عادی هم در دسترس قرار گرفت. تقریباً همزمان، نخستین نمونههای جدی تبدیل مستقیم متن به ویدئو نیز پدیدار شدند؛ کلیپهایی صامت، بسیار کوتاه و با حرکاتی گاه ناهماهنگ. اما با همه این کاستیها، مرزی مهم شکسته شده بود؛ ماشین میتوانست زبان انسان را به تصویر متحرک ترجمه کند.
از آن نقطه، مسیر با شتاب فزایندهای ادامه یافت. ظرف یکی دو سال، کیفیت، طول و انسجام حرکتی این ویدئوها بهطور چشمگیری بهتر شد. سپس، از حدود سال ۱۴۰۴، این ابزارها برای نخستینبار توانستند صدا، گفتوگو و جلوههای صوتی را همزمان با تصویر تولید کنند؛ جهشی که تا پیش از آن وجود نداشت. تا امروز، بیشتر ابزارهای پیشرو این حوزه به تولید همزمان صدا و تصویر، وضوح بسیار بالا و حتی روایت چندنمایی مجهز شدهاند.
آنچه در این مسیر بیش از هر چیز جلب توجه میکند، صرفاً کیفیت خروجی نیست؛ سرعت این تحول است. در کمتر از پنج سال، فناوری از کلیپهای صامت چندثانیهای به صحنههای سینمایی با صدا و روایت چندبخشی رسیده، هزینهها بهشدت کاهش یافته و دسترسی از انحصار چند آزمایشگاه بزرگ به کاربر عادی رسیده است. شاید لازم نباشد منتظر بمانیم تا روزی برسد که ساخت یک فیلم کامل با یک جمله دستور بهطور کامل ممکن شود؛ همین امروز نیز بخشهایی از فرایند تولید که زمانی زمان، نیروی انسانی و هزینه سنگین میطلبید، کوتاهتر و ارزانتر شده است.
اما این تحول فقط به بهترشدن کیفیت تصویر ختم نمیشود؛ رابطه مخاطب با تلویزیون تا امروز بر یک الگوی ساده استوار بوده است: رسانه تولید میکند، مخاطب از میان تولیدشدهها انتخاب میکند. پلتفرمهای نمایش آنلاین این رابطه را کمی تغییر دادند؛ با تحلیل رفتار مخاطب، سلیقهاش را میآموزند و از دل حجم عظیمی از محتوا، گزینههای نزدیکتر به ذائقه او را پیش میکشند. اما آنچه هوش مصنوعی مولد نوید میدهد، یک گام فراتر است: دیگر صحبت از انتخاب محتوای مناسب نیست، بلکه از تولید محتوای مناسب برای هر فرد.
تصور کنید مخاطبی بگوید: «یک مستند سیدقیقهای درباره تاریخ ایران میخواهم، با زبانی ساده و داستانی.» و مخاطب دیگری همان موضوع را با لحنی تخصصیتر یا متناسب با گروه سنی خودش سفارش دهد. در چنین جهانی، برنامه دیگر از پیش برای یک جمعیت بزرگ ساخته نشده؛ در همان لحظه، برای همان یک نفر، شکل میگیرد. اینجاست که رسانه شخصیسازیشده به معنای واقعی کلمه شکل میگیرد.
این تحول اما به همینجا ختم نمیشود؛ به خود مفهوم تلویزیون هم میرسد. تلویزیونی که میشناسیم، بر دو ستون بنا شده است؛ پخش همگانی و جدول پخش. اما در جهانی که برنامه میتواند در لحظه و برای یک نفر ساخته شود، این ستونها میلرزند. برنامه یعنی چه، وقتی میتواند آنی تولید شود؟ جدول پخش چه معنایی دارد، وقتی مخاطب هر زمان که بخواهد، چیزی سفارش میدهد؟ حتی شبکه چه میشود، وقتی دیگر لازم نیست همه یک محتوای واحد را همزمان ببینند؟
پلتفرمهای نمایش خانگی برای این تحول آمادهترند. ساختار دیجیتال و دادهمحورشان همین امروز هم برای شناخت مخاطب و پیشنهاد محتوا از هوش مصنوعی استفاده میکند؛ مسیر طبیعی بعدی، حرکت از پیشنهاد مناسب به تولید متناسب است. اگر چنین شود، این پلتفرمها دیگر یک کتابخانه محتوای آماده نیستند، بلکه به کارگاهی تبدیل میشوند که هر کاربر در آن اثر خودش را میسازد.
نقش مخاطب هم دگرگون میشود و از مصرفکننده صرف، به سفارشدهنده تبدیل میشود. این تحول، جایگاه عوامل انسانی تولید را از بین نمیبرد؛ آن را بازتعریف میکند. هرچه اجرای فنی سادهتر و خودکارتر شود، ارزش ایده، روایت و سلیقه بیشتر میشود. کارگردان یا تهیهکننده آینده شاید کمتر درگیر اجرای دستی مراحل باشد و بیشتر مسئول تعریف جهان اثر، هدایت سیستمهای هوشمند و تضمین معنا و کیفیت نهایی آن باشد. برای تلویزیون سنتی، بیتفاوتی به این مسیر بهایی سنگین دارد: از دستدادن تدریجی مخاطب، حاشیهایشدن در میان نسل جوان و در نهایت، افول جایگاه مرجعیتش. تجربه جهانی هم نشان داده رسانههای بزرگی که این دگرگونی را نادیده گرفتند، دیر یا زود عقب افتادند.
اما این شخصیسازی بهایی هم دارد؛ تلویزیون هرگز فقط ابزار سرگرمی نبوده است. یکی از کارکردهای اصلی رسانه جمعی این بوده که میلیونها نفر را همزمان پای یک روایت مشترک بنشاند؛ یک مسابقه، یک سریال، یک خبر مهم. در ایران، تلویزیون سالها یکی از اصلیترین بسترهای شکلگیری روایت مشترک ملی بوده؛ از تحویل سال تا مناسبتهای مذهبی و رویدادهای بزرگ.
حال اگر هر مخاطب محتوای اختصاصی خودش را دریافت کند، این تجربه مشترک به کجا میرسد؟ شخصیسازی میتواند رضایت فردی را بالا ببرد، اما در عوض، جامعه را به مجموعهای از جهانهای رسانهای کوچک تقسیم کند؛ هرکدام متناسب با علایق و باورهای صاحبش، هرکدام در حباب الگوریتمی خودش. نتیجه محتمل، چندپارگی گفتوگوی عمومی و کاهش انسجام اجتماعی است.
پرسشی که اینجا مطرح میشود، ساده نیست؛ آیا شخصیتر شدن رسانه، لزوماً یعنی بهترشدن آن؟ برای رسانهای که مأموریتش فراتر از سرگرمی و شامل ایجاد پیوند میان بخشهای مختلف جامعه است، این پرسش وزن بیشتری پیدا میکند. راه میانهای هم هست: اگر تلویزیون بتواند از تولیدکننده به اعتبارسنج و تسهیلگر تبدیل شود، میتواند نقشی تازه بیابد. دیگر قرار نیست یک روایت واحد برای همه بسازد؛ قرار است بستری باشد برای گفتوگوی روایتهای گوناگون، بیآنکه نقطه مشترک میان آنها گم شود.
در برابر این تحول، رسانه ملی نمیتواند فقط تماشاگر بماند؛ باید پیش از آنکه دیر شود، دست به کار شود. اگر مسیر رسانه به سمت تولید شخصیسازیشده حرکت میکند، صداوسیما نمیتواند منتظر بلوغ کامل فناوری بماند و تازه آنوقت تصمیم بگیرد. آمادگی برای این تحول به چند اقدام همزمان نیاز دارد: رصد مستمر پیشرفتهای هوش مصنوعی، سرمایهگذاری روی داده و زیرساخت هوشمند، تربیت نیرویی که هم زبان تولید تلویزیونی را بشناسد و هم بتواند با ابزارهای هوشمند کار کند، و آزمایش کنترلشده مدلهای تازه پیش از آنکه تحول غافلگیرکننده شود.
مهمتر از این گامهای فنی، اما این است که این تحول صرفاً با معیار کاهش هزینه تولید سنجیده نشود. رسانه ملی باید از همین امروز بیندیشد چگونه میتواند از قدرت شخصیسازی بهره برد، بیآنکه مأموریت فرهنگی و اجتماعیاش قربانی شود؛ از جمله با طراحی الگوریتمهای بومی که ضمن حفظ حریم خصوصی و ارزشهای اخلاقی، همچنان زمینهساز روایتهای مشترک باقی بمانند. پس آینده تلویزیون کجاست؟ هوش مصنوعی شاید در نهایت فقط ابزار تازهای برای ساخت برنامه نباشد؛ بلکه معنای برنامه، شبکه و مخاطب را از نو تعریف کند. تلویزیون سالها بر منطقی ساده بنا شده بود؛ یک رسانه برای مخاطبان بسیار. اما فناوری ممکن است ما را به نقطهای برساند که هر مخاطب، رسانهای مختص خودش داشته باشد.
مسیر هوش مصنوعی تصویرساز، از تولد یک ایده در آزمایشگاه تا آستانه یک تحول تمدنی، کوتاهتر از آن بود که بسیاری تصور میکردند. رسانه شخصیسازیشده دیگر سناریویی دور از دسترس نیست؛ موجی است که همین امروز آغاز شده و آینده از آن کسانی خواهد بود که بهجای مقاومت در برابر این موج، به بازتعریف خود در دل آن بیندیشند. شاید مهمترین پرسش همین باشد؛ وقتی هرکس بتواند رسانه خودش را بسازد، تلویزیون چه چیزی برای عرضهکردن خواهد داشت که آن یک نفر نتواند خودش بسازد؟
این مطلب در نبض تحول شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.