سکینه عقیقی | دانشجوی کارشناسی روزنامهنگاری - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 3 دقیقه

برنامههای کودک فقط برای سرگرمی نیستند؛ بلکه در شکلگیری ارزشها و هویت کودکان نقشی جدی دارند. اگر رسانه ملی بخواهد به تقویت انسجام اجتماعی کمک کند، یکی از بهترین نقطههای آغاز، برنامههای کودک و نوجوان است. رهبر شهید انقلاب نیز با اشاره به همین جایگاه تأکید کردهاند: «صداوسیما یکی از دستگاههای دارای مسئولیت درخصوص نهادینه کردن شاخصهای ممتاز در نسل آینده و فرهنگسازی در این زمینه است.» این نگاه، رسانه ملی را از یک ابزار سرگرمی فراتر میبرد و آن را در ردیف نهادهای مؤثر در تربیت اجتماعی قرار میدهد.
کودکان و نوجوانان پیامهای رسانهای را سریعتر از بزرگسالان میپذیرند؛ زیرا هنوز تجربه و مهارت کافی برای تحلیل، مقایسه و ارزیابی اطلاعات را ندارند. به همین دلیل، آنچه از رسانه، خانواده یا اطرافیان میبینند و میشنوند، راحتتر برایشان به واقعیت تبدیل میشود. از همین ویژگی میتوان برای آموزش مفاهیمی مانند همدلی، همکاری، مسئولیتپذیری، تعلق به جامعه و هویت ملی استفاده کرد. از سوی دیگر، مغز کودک در سالهای نخستین زندگی با سرعت زیادی رشد میکند و تجربههایی مانند قصه، تصویر، موسیقی و بازی نقش مهمی در شکلگیری نگرشها و یادگیری او دارند.
در برنامههای کودک، این مفاهیم بهتر است در قالب داستان، شخصیتهای جذاب و روایتهای غیرمستقیم ارائه شوند. برای مثال، داستانهایی که شخصیتها در آن با همکاری و همدلی یک مشکل را حل میکنند، مفهوم مشارکت اجتماعی را به شکلی ماندگار در ذهن کودک تقویت میکنند. به این ترتیب، میتوان بدون لحن مستقیم و شعاری، ارزشهای فرهنگی و اجتماعی را از طریق قصه و شخصیتهای دوستداشتنی به مخاطب منتقل کرد. سریالهای نوجوان نیز میتوانند با پرداختن به کار گروهی، احترام به تفاوتها و مسئولیت اجتماعی، حس تعلق به یک هویت مشترک را تقویت کنند.
در کنار آموزش این ارزشها، این برنامهها باید به سواد رسانهای نیز توجه داشته باشند. کودکان لازم است یاد بگیرند که میان «واقعیت رسانهای» و «واقعیتهای زندگی روزمره» تفاوت وجود دارد و هر آنچه در رسانه نمایش داده میشود، لزوماً بازتاب کامل واقعیت نیست. استفاده از نمایش، تئاتر، بازی و نقشآفرینی به آنها کمک میکند این تفاوت را بهتر درک کنند و بهتدریج توانایی تشخیص پیامهای درست از نادرست را در خود تقویت کنند.
در همین راستا، رویکرد «فلسفه برای کودکان» (فبک) نیز میتواند در تولید برنامههای کودک صداوسیما مورد استفاده قرار گیرد. در این رویکرد، آموزش از طریق داستان، گفتوگو و پرسشگری انجام میشود. به جای آنکه پیامها بهصورت مستقیم به کودک منتقل شوند، شخصیتهای داستان درباره یک موضوع اخلاقی یا اجتماعی گفتوگو میکنند و کودک نیز همراه آنها به فکر کردن، سؤال پرسیدن و استدلال کردن تشویق میشود. چنین برنامههایی، علاوه بر انتقال ارزشهای مشترک، مهارتهایی مانند تفکر انتقادی، شنیدن فعال و قضاوت آگاهانه را نیز تقویت میکنند.
در نهایت، تقویت وحدت و انسجام ملی تنها با شعار امکانپذیر نیست، بلکه از دوران کودکی و با همکاری رسانه و خانواده شکل میگیرد. صداوسیما میتواند با تولید برنامههایی که مفاهیمی مانند همدلی، مسئولیتپذیری، مشارکت اجتماعی و هویت ملی را در قالب داستانهای جذاب آموزش میدهند، این ارزشها را به بخشی از شخصیت نسل آینده تبدیل کند؛ زیرا توجه به برنامههای کودک، سرمایهگذاری برای آینده جامعه و تقویت انسجام ملی به شمار میرود.
این مطلب در نبض پلاس شماره 32 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.