امیرحسین محمّدزاده | دانشجوی ارشد تهیهکنندگی رادیو - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 4 دقیقه

یک سال گذشت از نخستین هجوم رژیم صهیونیستی با حمایت آمریکا بر علیه کشورمان که موجب قرارگیری فضای جامعه در شرایط جنگی شد و تحتتاثیر آن اکثر کسبوکارها و فعالیتها دچار اختلال شدند. در پی قشونکشی این ائتلاف برای دومین بار، با اینکه فعالیتهای هنری نیز چون دیگر عرصهها دچار مشکل شدند، اما در موازات آن، روایتهای شنیدنی و تجربههای نو پدید آمدند که سبب شد ساخت آثار فرهنگی و هنری ناگزیر با وجود خطرات، توقفناپذیر شوند.
سال ۱۹۴۰ در بحبوحه جنگ جهانی دوم، شهر لنینگراد (سنتپترزبورگ امروزی) ۹۰۰ روز توسط آلمانهای نازی اشغال شد. وجود قحطی و سرمای شدید باعث شد مردم در سختترین شرایط ممکن زندگی کنند و حتی ناتوان از آن بودند که دفاع کنند. در چنین وضعیتی تنها راه ممکن تزریق امید بود و چه چیزی بهتر از تزریق امید از طریق هنر. دمیتری شوستاکوویچ سمفونی شماره ۷ خود (به نام لنینگراد) را در همان مقطع ساخت؛ نمایشنامهخوانی رواج یافت و در اوج بدبختی، مردم به تماشای بزرگترین تئاترهای کمیک و مقاومتی که ساخته شده بود، مینشستند. رسالت هنر دقیقاً همین است که از دل تاریکی و سختی، نور امیدی را نشان دهد.

اما با وجود عزم جدی برای تولید آثار هنری، خصوصاً تولیدات داستانی و مستند، در شرایط جنگی ابتدا باید مسائلی چون بروکراسی اداری و الزامات امنیتی حل شود؛ ولی فیلمسازان و مستندسازان در این دوران با مسائل متعددی مثل دسترسی به مناطق مورد نظر، تغییر در شرایط ساخت، افزایش هزینههای تیم تولید و ضرورت ثبت سریع رویدادها به خاطر محدودیتهای زمانی مواجه شدند.
یکی از چالشهای اصلی مستندسازان در این دوره، «ثبت و مستندسازی رویدادهای جاری» بود. شرایط امنیتی، محدودیتهای رفتوآمد و ضرورت هماهنگی با نهادهای مختلف موجب شد بخشی از فعالیتهای میدانی با دشواری انجام شود. البته برخی مستندسازان به مسئله محدود بودن زمان برای ثبت وقایع و از دست رفتن فرصتهای تصویربرداری اشاره کردهاند:
عارف افشار، مستندساز در این باره میگوید: در تمام دنیا در زمان بروز بحران، مستندساز در خط مقدم است، اما در کشور ما به خاطر مشکلاتی همچون صدور مجوز، فرصت تولید اثر در جنگ دوازدهروزه را از دست دادیم. البته وقتی در شرایط عادی این مشکلات حل نشده، در شرایط بحرانی مانند وقوع یک جنگ به مراتب بدتر خواهد بود. صدور مجوز برای مستند، مسئلهای ریشهدار است و اگر از یک فیلمسازِ مستند انتظار میرود در شرایط بحرانی دوربین به دست بگیرد و اثری ضبط و ثبت کند، باید پرسید چه فکری برای مستند (چه در زمان عادی و چه در زمان بحرانی) کردهایم و چه اندازه آن را مورد حمایت قرار دادهایم؟ وظیفه مستند، وقایعنگاری و نشان دادن اصل و کنه موضوعات و مسائل است، اما تا زمانی که چرخه درست تولید تا مصرف برای آن تعریف نشود و شکل گلخانهای و دورهمی در یک جشنواره داشته باشد، قدرت مانوری نخواهد داشت. متأسفانه ما مهمترین اتفاق تاریخ معاصر را زیستیم، اما نتوانستیم آنچنان که شایسته است، در حوزه مستند کاری تولید کنیم.
حوزه مستند در جهان دارای جایگاه بالایی است که در زمان بروز بحرانها و آشوب، مستندساز در صف اول رسانه برای بازتاب حقیقت قرار میگیرد. حتی در غرب امروز در چنین شرایطی، هرچقدر هم که حساسیت بالا باشد، ابتدا خبرنگاران و سپس مستندسازان هستند که وقایعنگاری را انجام میدهند.
روند معمول تولید آثار داستانی نیز در زیر سایه جنگ، تحتتأثیر قرار گرفت. جابهجایی برنامههای تولید، تغییر زمانبندی پروژهها، افزایش هزینههای اجرایی و دشواری تأمین برخی تجهیزات فنی از جمله موضوعاتی است که میتوان نام برد. برخی پروژهها نیز با تأخیر در مراحل پیشتولید یا تولید روبهرو شدند و گروههای فیلمسازی را ناچار به بازنگری در برنامههای پیشتولید خود کردند.
همزمان با وقوع رویدادها، پژوهشگران درباره ابعاد مختلف وقایع، جمعآوری اطلاعات را آغاز میکنند. موضوعاتی مانند روایت رخدادهای میدانی، زندگی روزمره شهروندان در شرایط بحران، فعالیت نیروهای امدادی، تأثیرات اجتماعی و پیامدهای اقتصادی جنگ در منطقه مدنظر، مورد توجه قرار داشت. در برخی موارد نیز پروژههایی برای ثبت تجربههای فردی و جمعی افراد درگیر با شرایط جنگی، شکل گرفت.
علی جعفرآبادی از کارگردانان اهل ایران میگوید: «پروژه "اهل ایران" خیلی سریع و فشرده شکل گرفت. مهمترین چالش این بود که خیلی به سرعت باید همه چیز اتفاق میافتاد و کار فیلمبرداری انجام میشد، چون از آن دسته کارهایی بود که میخواستیم زود به مرحله پخش برسد و توسط مخاطب دیده شود.»
همچنین کارگردان اپیزود پناه در این باره گفت: «از این کاری که در حین جنگ در حال تولید است بسیار رضایت دارم، ولی فکر میکنم بخش عمده آن به خاطر یک گروه همدل و همراه بود، چون فیلمسازیِ مستند در شرایط جنگی اصلاً کار راحتی نیست و اگر این همراهی نبود، فکر میکنم کار به سرانجام نمیرسید. البته مهمتر از اینکه کار در زمینه سینمایی و بصری در چه جایگاهی قرار میگیرد، این است که تماشاگر متوجه شود زندگی زیر سایه جنگ در جریان است.»
اما تجربه جنگ رمضان نشان داد که شرایط جنگی علاوه بر ایجاد محدودیتهای اجرایی، بر انتخاب موضوعات، شیوههای روایت و اولویتهای تولید نیز تأثیر میگذارد. در چنین شرایطی، تولیدکنندگان تلاش میکنند ضمن انطباق با وضعیت موجود، فرآیند ثبت و روایت رویدادها را ادامه دهند.
از این رو، تعلل در تولید بهموقع اثر و دخل و تصرف در فرآیند تولید آن، سبب شکلگیری موضوعات جدید در پسِ اتفاق، ثبت گزینشی حقیقت یا ترکیب آن با واقعیت و بهخصوص زیر سوال رفتن اخلاق در داستانسرایی میشود.
این مطلب در نبض پلاس شماره 32 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.