امین ترابی | دانشجوی ارشد روزنامه نگاری رادیو و تلویزیون – دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 3 دقیقه

جامعهای که بنا دارد تمدن بسازد و دست از تسلیم و حتی دفاع منفعلانه مقابل شرق و غرب بردارد، مردمی که عزم کردهاند با آرایش تهاجمی آن ظلمِ معروف به «نظم جهانی» را در هم بشکنند، دیگر در پشت دیوار کوتاه ملیت مخفی نخواهند شد. ایرانیان تکلیفشان را در مواجهه با آیهی «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لاتَفَرَقّوُا» به روشنی یافتهاند. ملت ایران خود را عضوی از یک امت واحدهی اسلامی مقابل خبیثترین موجودات جهان تصور میکند.
در این میان، تحول در صداوسیما قرار بود «امتیبودن» را بهعنوان یک جغرافیای هویتی در نهاد مخاطبانش تقویت کند. ۵ سال از اجرای سند تحول میگذرد. تلاشهای برنامهسازان و تحریریههای سیما برای تحقق این هدف، امروز باید نتیجهی خود را در تغییر نگرش و رفتار آحاد جامعه نشان دهد.
در نگاهی منصفانهتر، باید از افراد همسو با انقلاب اسلامی که مخاطب رسانه ملی هستند پرسید: آیا تلویزیون رسمی ایران را تقویتکنندهی هویت امتی خود میدانند؟ و یا آن دسته از افراد غیرهمسو با نظام اسلامی که هنوز صداوسیما را در سبد رسانهای خود حفظ کردهاند، پاسخ دهند: آیا تلویزیون را در به چالش کشیدن گزارههای ذهنی خود با ارائهی هویت امتی مؤثر میبینند؟
فارغ از پاسخ این دو گروه، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا هویتسازی امتی در خروجی رسانه ملی به تغییری در نگرش و رفتار مخاطب انجامیده است؟ با قاطعیت میتوان گفت امروز آنچه مردم انقلابی ایران از هویت امتی در خود حس میکنند، بازخوردی از تأثیر تولیدات رفعتکلیفی در سازمان صداوسیما نیست؛ بلکه جوشش تأملبرانگیز و الهامبخش خونهای پاک شهیدان مقاومت اسلامی در این راه است.
امتیبودن در آنتن تلویزیون و قبل از آن، در ذهن آشفتهی برنامهسازان، مساوی با یک رؤیای دستنیافتنی است. از نظر این قبیل افراد، احتمالاً شهدای امت تصادفاً به این فیض نائل آمدهاند و از این حیث، نامشان قابل ستایش در برنامه است و نه راهشان! امتِ رؤیایی در این قاب، قهرمان زنده ندارد.
در نهایت، نمایش تودهای از اجتماع مردمِ همیشه در صحنه، امتبودن را در رسانه ملی ترسیم میکند؛ غافل از اینکه هر فرد حاضر در این توده، به لحاظ رسانهای، یک سوژهی قابل پرداخت و دراماتیزهکردن است. در گفتمان ضعیف برنامهها، امت اسلامی در حدی نیست که شخصیت کلیدی و تأثیرگذار داشته باشد! فرقی نمیکند اهل یمن باشد؛ لبنان، اندونزی یا حتی ایران. تا وقتی زنده است، نباید دیده شود. اما اگر شهید شود، ناگهان مجری با بغض به دوربین خیره میشود، نامش را میگوید و چند جمله دربارهی عظمتش میشنویم.
در رسانه ملی، قهرمان امت زمانی شایستهی روایت میشود که دیگر امکان گفتوگو با او وجود نداشته باشد. تنها روایتهایی خاص از زندگی آنها را میتوان از زبان شعارزدهی مجری یا فلان راوی شنید. در عوض، تحلیلهای لحظهای از شخصیتشناسی ترامپ و اطرافیانش، مشخصات فنی پهپاد MQ-9 آمریکایی، به همراه تصاویر و اینفوگرافیک تأثیر لفاظیهای دشمن بر قیمت نفت، به مخاطب عرضه میشود.
اساتید فرصتسوزی در تلویزیون برای دشمن: شخصیت، روایت و تحلیل خلق میکنند، ولی برای دوست: مناسبت، نماد، شعار و پلاتوهای تکراری و منزجرکننده سرهمبندی میکنند. رسانهای که از روایت اندیشمندان و قهرمانان زندهی مقاومت غافل است، در عمل میدان روایت را به دیگری واگذار کرده است؛ در میدانی شمشیر میزند که هیچ سنگر خودی برای امت یک میلیاردنفری اسلام ترسیم نکرده است.
حقیقت تلخ این است که مخاطبِ صداوسیمای جمهوری اسلامی امروز ترامپ، ونس، هگست و ملانیا را تحلیل میکند. فرمانده سنتکام و سرباز آشفتهی آمریکایی روی عرشه ناو آبراهام لینکلن را رصد میکند. او از آخرین مزخرفات مزدوران فارسیزبان و مخالف نظام اسلامی خبر دارد. در عین حال، از یمن، عبدالملک بدرالدین حوثی و تجمع چند هزار نفره صنعا، آن هم با نمای لانگشات، میشناسد.
از حزبالله لبنان، شهید نصرالله و دبیرکل آن، شیخ نعیم قاسم، را در خاطر دارد و از دیگر کشورهای اسلامی احتمالاً نام پایتخت را با شک و تردید به زبان بیاورد. دشمن در نگاه بینندهی تلویزیون چهرهی انسانی دارد و دوست صرفاً نمادپردازی و آرمانخواهی دارد. او همان دشمنشناسِ دوستفراموشی است که فقط شعارها را زمزمه میکند، بیآنکه خود را عضوی از امت بزرگ اسلام و آزادگان جهان بداند.
این مطلب در نبض نگار شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.