عبدالرضا میرزامحمدی | دانشجوی کارشناسی مهندسی برق - دانشگاه صداوسیما
زمان لازم برای مطالعه: 7 دقیقه

در دو متن قبلی به ضرورت مسئلهمحوری و نقد ساختار فعلی پرداختیم و دریافتیم که با مدل کنونی، تصور صداوسیمایی پویا و خلاق در آینده، بیش از آنکه واقعبینانه باشد، به نوعی خیالپردازی شبیه است. از اینرو، این پرسش پیش میآید که پس راهکار چیست؟ طبیعی است که ما و امثال ما، بهعنوان دانشجو، در جایگاهی نیستیم که بتوانیم راهکارهای مستدل و برنامهای رو به جلو ارائه دهیم؛ بهویژه وقتی بیرون از ساختار تصمیمگیری قرار داریم و از همه محدودیتها، موانع و ملاحظاتی که مدیران با آن مواجهاند، آگاه نیستیم. با این حال، تلاش ما این است که نخست، فضای ذهنی خود را به مدیران و سیاستگذاران منتقل کنیم و دوم، تلنگری باشیم برای آنها تا مسیر درست فراموش نشود. ما دانشجوها هرچند تصمیمگیر نیستیم، اما میتوانیم تصمیمساز باشیم؛ البته به شرط آنکه مدیران ما را درک کنند و میان خود و ما دیوار نکشند.
وقتی به رسالت و مأموریتهای تعریفشده برای دانشگاه صداوسیما در نگاه مدیران و سیاستگذاران رجوع میکنیم، با یک چالش اساسی مواجه میشویم؛ اینکه هنوز میان مدیران و بدنه سازمان نسبت به جایگاه دانشگاه، اتفاقنظر و وحدت دیدگاه وجود ندارد. بهعنوان نمونه، در سند تحول رسانه ملی که ابعاد مختلف تغییرات ساختاری و محتوایی را ترسیم کرده بود، متأسفانه اشارهای به نقش و جایگاه دانشگاه در این کلانپروژه نشده بود؛ امری که نشاندهنده نوعی بیتفاوتی ساختاری نسبت به این نهاد علمی است. از سوی دیگر، کارکنان سازمان نیز غالباً به دانشجویان به چشم کارمندان آینده نگاه میکنند، نه کسانی که قرار است معماران رسانه ملی در عصر جدید فناوری و ارتباطات باشند. این در حالی است که مدیریت دانشگاه، شعار این مجموعه را «سکوی گام دوم رسانه ملی» نامیده و افقی کاملاً متفاوت ترسیم میکند. این پراکندگی آرا و نگاههای جزیرهای، یکی از مهمترین موانع در مسیر تحقق مسئلهمحوری است؛ چراکه تا بدنه سازمان با این گفتمان همراه نشود و در کلیشههای ذهنی گذشته بماند، یقیناً تغییری رخ نخواهد داد. اهمیت همراهی بدنه از آنجا ناشی میشود که آنها خود بخشی از زنجیره تحقق این تحول هستند و بدون درک مشترک از این مسیر، هر تلاشی بیسرانجام خواهد بود.
با وجود همه این اختلاف دیدگاهها درباره دانشگاه، یک نکته امیدوارکننده همچنان باقی است و آن اینکه دستکم یکی از این نگاهها با مسئلهمحوری همسوست و آن نیز نگاه رأس دانشگاه است. در این نگاه، دانشگاه صداوسیما بهعنوان «سکوی گام دوم رسانه ملی» تعریف میشود. اگر بخواهیم این گزاره را تفسیر کنیم، باید بگوییم که گام دوم انقلاب، مرحلهای در مسیر تمدنسازی است و این مسیر، به رسانهای تراز و پیشرو نیاز دارد؛ رسانهای که برای تحقق چنین نقشی، به یک پشتوانه راهبردی در درون خود نیازمند است و آن پشتوانه میتواند دانشگاه صداوسیما باشد. دانشگاهی که قرار است نیروهایی را تربیت کند تا معماران گفتمان نوین انقلاب اسلامی، پیشرانان رسانه در آینده، دغدغهمندان مسائل فرهنگ و رسانه و بازوان فکری و اجرایی تحقق منویات رهبری شهید در این حوزه باشند. از اینرو، این شعار، از نظر هدف و افق ترسیمشده، کاملاً قابل دفاع است. اما پرسش اصلی اینجاست که این شعار تا چه اندازه، دستکم در درون خود دانشگاه، محقق شده است؟
برای سنجش میزان تحقق شعار «سکوی گام دوم رسانه ملی»، باید از سطح شعار فاصله گرفت و به سازوکارهای واقعی دانشگاه بازگشت. آنچه در بخش دوم نقد شد، در حقیقت حلقههای اصلی همین سازوکارهاست: نظام ارزیابی دانشجو، دیدگاه اساتید درباره جایگاه و توانایی دانشجو، نسبت آموزش با استخدام، جایگاه علم و پژوهش و نیز نسبت فعالیتهای فرهنگی با مأموریت دانشگاه. این عناصر در کنار یکدیگر نشان میدهند که دانشگاه با چه منطقی اداره میشود و چه نوع دانشجویی را پرورش میدهد. از این منظر، میان مأموریت اعلامشده دانشگاه و واقعیت اجرایی آن شکافی جدی وجود دارد. دانشگاهی که قرار است سکو باشد، باید ظرفیت حرکت، تجربه، خطا، خلاقیت و اثرگذاری ایجاد کند؛ اما هنگامی که ارزیابیها به رفتارهای صوری تقلیل مییابند، آموزش در خدمت استخدام قرار میگیرد، پژوهش به حاشیه میرود و فعالیتهای فرهنگی جای مأموریت علمی را میگیرند، دانشگاه دیگر به سکویی برای پرورش نیروهای تحولآفرین شبیه نیست؛ بلکه به نهادی برای بازتولید نظم اداری موجود تبدیل میشود. اینجاست که چند پرسش اساسی شکل میگیرد: اگر دانشگاه، سکوی گام دوم رسانه ملی است، چرا سازوکارهای آن دانشجو را برای نقشآفرینی آماده نمیکنند؟ اگر قرار است این دانشگاه، رسانه ملی را در مسیر گام دوم همراهی کند، چرا منطق استخدامی و کارمندپروری همچنان بر آن غلبه دارد؟ و اگر مسئلهمحوری مأموریت اصلی دانشگاه است، چرا نظام ارزیابی، آموزش و پژوهش آن بر مبنای مسئله طراحی نشدهاند؟ پاسخ به این پرسشها نشان میدهد که چالش دانشگاه، بیش از آنکه کمبود ایده و شعار باشد، ناهماهنگی میان مأموریت اعلامشده، سازوکار فعلی و منطق حاکم بر آن است.
اما شناسایی این شکاف بهتنهایی کافی نیست. پرسش مهمتر آن است که چرا کاهش این فاصله تا این اندازه دشوار است و دانشگاه برای نزدیکشدن به جایگاه «سکوی گام دوم رسانه ملی» به چه تغییراتی نیاز دارد؟ آنچه روشن است، این است که دانشگاه نمیتواند بهصورت ناگهانی دست به تحول بزند و صرفاً با برگزاری چند همایش و نشست یا تصویب چند آییننامه، فضای نهادی موجود را تغییر دهد. چنین تحولی، پیش از هر چیز، به شکلگیری یک فضای گفتمانی نیاز دارد؛ فضایی که مسئلهمحوری را ابتدا در میان دانشجویان و اساتید و سپس در میان مدیران و کارکنان سازمان به یک مطالبه و فهم مشترک تبدیل کند. تحقق این هدف نیز فرایندی زمانبر است و به صبر، استمرار و پیگیری نیاز دارد. در مرحله بعد، دانشگاه باید زمینهای برای گفتوگوی کارشناسی فراهم کند تا شکافهای مطرحشده بهصورت دقیق بررسی شوند و مدیران، کارشناسان و سیاستگذاران بتوانند دیدگاههای خود را در چارچوب گفتمان شکلگرفته مطرح کنند. حاصل این گفتوگوها باید به اصلاح سازوکارهای دانشگاه بینجامد؛ یعنی نظام ارزیابی دانشجو بازطراحی شود، دانشگاه با مسائل واقعی سازمان پیوند برقرار کند، رابطه دانشگاه و رسانه ملی از نو تعریف شود، پژوهش جایگاه جدیتری بیابد و فعالیتهای فرهنگی بهجای رقابت با فعالیتهای علمی، به مکمل آنها تبدیل شوند.
نخستین گام در مسیر تحول، آن است که مسئلهمحوری از سطح یک تعبیر مدیریتی و شعار سازمانی فراتر رود و به فهمی مشترک میان همه افراد تبدیل شود. نمیتوان انتظار داشت دانشگاهی با برداشتهای متفاوت اساتید، دانشجویان و مدیران از مفهوم مسئلهمحوری، در عمل مسئلهمحور اداره شود. اصلاح آییننامهها و ساختارها زمانی اثربخش خواهد بود که پیش از آن، مبنای فکری و گفتمانی مشترکی درباره مأموریت دانشگاه شکل گرفته باشد. این فهم مشترک باید در کلیت حیات دانشگاه بازتاب پیدا کند؛ از برنامه درسی و موضوعات پژوهشی گرفته تا نظام ارزیابی و شیوه تعامل با بخشهای مختلف رسانه ملی. در ادامه، گفتوگویی کارشناسی و مستمر باید میان دانشگاه و سازمان شکل بگیرد؛ گفتوگویی که صرفاً به برگزاری نشستهای مقطعی محدود نباشد، بلکه بتواند نیازهای واقعی سازمان، ظرفیتهای دانشگاه و موانع موجود را بهصورت منظم و مستمر بررسی کند. حاصل چنین فرایندی باید بازنگری در رویکردها، اصلاح تدریجی ساختارها و طراحی برنامههای اجرایی در افقهای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت باشد. تحقق این امر نیز بدون مشارکت واقعی دانشجویان، اساتید، مدیران دانشگاه و کارشناسان سازمان امکانپذیر نخواهد بود.
در پایان باید دوباره یادآور شد که دانشگاه صداوسیما برای ایفای مأموریت آرمانی خود، باید از یک مرکز صرفاً آموزشی و استخدامی به نهادی علمی، حرفهای و مسئلهشناس تبدیل شود. مسئلهمحوری به معنای حذف مقاله، آموزش یا فعالیت فرهنگی نیست؛ بلکه به معنای پیوند دادن همه این فعالیتها با نیازهای واقعی رسانه و جامعه است. دانشگاه ظرفیتهای لازم برای چنین نقشی را در اختیار دارد، اما غلبه نگاه استخدامی، امتیازدهی صوری و فاصله میان دانشگاه و سازمان، مانع تبدیل این ظرفیتها به اثرگذاری واقعی شده است. بنابراین، مسئله اصلی نه فقدان توانمندی، بلکه ضرورت بازاندیشی در مأموریت و منطق اداره دانشگاه است. تحقق این تغییر نیز با شعار و تصمیمهای مقطعی ممکن نمیشود. دانشگاه باید در یک فرایند تدریجی و گفتوگومحور، میان دانشجو، استاد، مدیر و سازمان فهمی مشترک از مسئلهمحوری ایجاد کند و بهتدریج فاصله میان ظرفیتهای دانشگاه و مسائل واقعی رسانه را کاهش دهد. تنها در این صورت، عنوان «سکوی گام دوم رسانه ملی» میتواند از یک شعار رسمی به نشانهای از نقش واقعی دانشگاه تبدیل شود. امید است این امر تحقق یابد و ما نیز بتوانیم سهمی هرچند کوچک در پیشبرد این هدف بزرگ و ارزشمند داشته باشیم.
این مطلب در نبض تحول شماره 33 نشریه نبض دانشگاه صداوسیما منتشر شده است.